Në nëntor 1972, Tirana u bë qendra e një vendimi që do të ndikonte për dekada në arsimin, botimet dhe komunikimin publik shqiptar. Nga 20 deri më 25 nëntor, gjuhëtarë, shkrimtarë, mësues, pedagogë dhe përfaqësues të institucioneve kulturore u mblodhën në Kongresin e Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe. Synimi ishte të përmbyllej një proces i gjatë afrimi mes praktikave të ndryshme të shkrimit dhe të përcaktoheshin rregulla të përbashkëta për përdorimin zyrtar të shqipes.
Ngjarja nuk nisi nga një terren bosh. Përpjekjet për njësimin e gjuhës së shkruar kishin kaluar nëpër disa etapa, nga puna e rilindësve dhe Komisia Letrare e Shkodrës te projektet drejtshkrimore të pasluftës. Një pikë e rëndësishme ishte botimi, më 1967, i projektit “Rregullat e drejtshkrimit të shqipes”, i cili u diskutua nga studiues, mësues, autorë dhe institucione arsimore. Kongresi i vitit 1972 u thirr për të nxjerrë përfundimet e këtij debati dhe për t’i dhënë normës një trajtë përfundimtare.
Një kuvend me përfaqësim mbarëshqiptar
Në punime morën pjesë 87 delegatë. Krahas përfaqësuesve nga Shqipëria, të pranishëm ishin studiues e veprimtarë kulturorë nga Kosova, nga trevat shqiptare në Maqedoni dhe Mal të Zi, si edhe arbëreshë të Italisë. Përbërja i dha tubimit një karakter më të gjerë se një konferencë e zakonshme akademike.
Gjatë gjashtë ditëve u paraqitën kumtesa dhe diskutime për zhvillimin e gjuhës letrare, marrëdhëniet mes varianteve të shkruara, drejtshkrimin, terminologjinë dhe përdorimin e shqipes në shkollë. Në qendër qëndronte nevoja për një sistem të vetëm, i cili të zbatohej në tekstet mësimore, dokumentet zyrtare, shtypin dhe veprimtarinë botuese.
Delegatët miratuan njëzëri Rezolutën e Kongresit. Dokumenti pohonte se shqipja kishte arritur në fazën e një gjuhe letrare të njësuar dhe përcaktonte parimet mbi të cilat duhej të mbështetej drejtshkrimi i saj. Ky vendim krijoi bazën institucionale për një përdorim më të njëtrajtshëm në hapësirat publike dhe arsimore.
Çfarë ndryshoi në mënyrën e të shkruarit
Vendimet e marra nuk synonin të ndryshonin mënyrën e të folurit në familje apo në krahina. Dialektet dhe të folmet vendore vazhduan të jetonin në komunikimin e përditshëm, në folklor dhe në krijimtarinë artistike. Norma e përbashkët u mendua kryesisht për situatat ku kërkohej qartësi dhe vazhdimësi: shkollën, administratën, shkencën, median dhe librin.
Pas Kongresit, parimet e miratuara u shtjelluan në vepra normative. “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe” u botua më 1973, ndërsa “Fjalori drejtshkrimor i gjuhës shqipe” doli më 1976. Këto botime përcaktuan përdorimin e shkronjave, shkrimin bashkë ose veç të fjalëve, trajtimin e emrave të përveçëm, përdorimin e shkronjës së madhe dhe shumë çështje të tjera praktike.
Zbatimi u shtri në programet shkollore, në tekstet mësimore, në botimet institucionale dhe në shtyp. Mësuesit dhe redaktorët u bënë ndërmjetësit kryesorë të normës së re, ndërsa brezat e nxënësve nisën të mësonin sipas të njëjtave rregulla, pavarësisht nga e folmja e zonës së tyre.
Ndikimi në arsim dhe jetën publike
Për sistemin arsimor, drejtshkrimi i përbashkët solli një pikë reference të qartë. Hartuesit e teksteve mund të ndiqnin të njëjtat norma, ndërsa nxënësit përballeshin me një formë të qëndrueshme të shqipes nga abetarja deri në arsimin e lartë. Kjo e lehtësoi qarkullimin e librave dhe krijoi vazhdimësi mes institucioneve arsimore në treva të ndryshme.
Ndikimi u ndie edhe në administratë, ku shkresat dhe aktet kërkonin saktësi, si dhe në radio, televizion, gazeta e revista. Njësimi e bëri më të lehtë përgatitjen e fjalorëve, terminologjive profesionale dhe përkthimeve. Shqipja standarde fitoi kështu një hapësirë të gjerë përdorimi në jetën publike.
Megjithatë, zgjidhjet e vitit 1972 nuk e mbyllën përgjithmonë diskutimin. Në dekadat e mëvonshme, studiues dhe autorë kanë debatuar për bazën dialektore të standardit, peshën më të madhe të variantit letrar jugor dhe mundësitë për pasurimin e normës me forma të tjera të shqipes. Këto debate tregojnë se një gjuhë e gjallë nuk mbetet e pandryshueshme, edhe kur ka rregulla të kodifikuara.
Trashëgimia e Kongresit
Kongresi i Drejtshkrimit mbetet një pikë kthese në historinë kulturore shqiptare. Ai nuk krijoi gjuhën shqipe dhe as nuk zhduku larminë e saj, por vendosi një kod të përbashkët për komunikimin formal. Falë këtij kodi, shkolla, administrata, letërsia, shkenca dhe media mundën të funksiononin mbi një bazë të njëjtë drejtshkrimore.
Rëndësia e ngjarjes lidhet pikërisht me këtë aftësi për të bashkuar përdorues të shqipes përtej kufijve politikë dhe ndryshimeve krahinore. Më shumë se gjysmë shekulli më vonë, vendimet e nëntorit 1972 vazhdojnë të jenë themeli i shkrimit standard, ndërsa diskutimet për zhvillimin dhe pasurimin e tij mbeten pjesë e natyrshme e jetës gjuhësore.