Pas krijimit të shtetit shqiptar, arsimi u shfaq si një nga nevojat më urgjente të vendit. Në fillim të viteve 1920, Shqipëria kishte pak shkolla, mungesë mësuesish të përgatitur dhe një infrastrukturë të dobët, sidomos në zonat rurale. Shumë fëmijë nuk kishin mundësi të ndiqnin mësimet, ndërsa tekstet dhe pajisjet shkollore ishin të pamjaftueshme. Në këto kushte, zgjerimi i arsimit u pa jo vetëm si një çështje sociale, por edhe si mënyra më e rëndësishme për përhapjen e gjuhës shqipe dhe afrimin kulturor të krahinave.
Shkolla filloi të merrte një rol më të gjerë se mësimi i shkrimit, leximit dhe llogaritjes. Ajo u kthye në hapësirën ku brezat e rinj njiheshin me një mënyrë më të përbashkët të përdorimit të shqipes, përtej ndryshimeve dialektore të familjes apo të zonës ku jetonin.
Zgjerimi i rrjetit shkollor
Përpjekjet e para u përqendruan te hapja e shkollave fillore në qytete dhe fshatra. Në shumë zona, mësimi zhvillohej në ndërtesa të papërshtatshme, ndërsa komunitetet vendase ndihmonin me sigurimin e ambienteve, pajisjeve ose strehimit për arsimtarët. Mësuesit punonin shpesh me paga të vonuara dhe me mungesë materialesh, por veprimtaria e tyre ishte vendimtare për shtrirjen e arsimit publik.
Një rëndësi të veçantë kishte përgatitja e kuadrit pedagogjik. Shkolla Normale e Elbasanit u forcua si një qendër për formimin e mësuesve, të cilët më pas dërgoheshin në zona të ndryshme të vendit. Përmes tyre, metodat e mësimdhënies dhe praktikat e shkrimit filluan të afroheshin gradualisht.
Megjithatë, përparimi nuk ishte i njëjtë kudo. Varfëria, largësitë dhe mungesa e rrugëve e bënin të vështirë frekuentimin e shkollës. Në fshatra, shumë familje kishin nevojë për punën e fëmijëve, ndaj vijueshmëria mbetej e ulët.
Shqipja në qendër të mësimit
Një nga synimet kryesore të sistemit të ri arsimor ishte forcimi i gjuhës shqipe. Edhe pse alfabeti latin ishte vendosur si bazë e shkrimit, përdorimi i gjuhës nuk ishte ende i njëtrajtshëm. Në libra dhe dokumente shfaqeshin dallime drejtshkrimore, forma dialektore dhe fjalë të përdorura vetëm në krahina të caktuara.
Për këtë arsye, tekstet shkollore morën një rol të rëndësishëm në afrimin e mënyrave të të shkruarit. Abetaret, librat e leximit dhe materialet e tjera synonin të përdornin një gjuhë sa më të qartë dhe të kuptueshme për nxënësit nga veriu dhe jugu. Kjo nuk nënkuptonte se ishte krijuar tashmë një standard i plotë, por shkolla po vendoste themelet e një komunikimi më të përbashkët.
Gjatë mësimit, fëmijët njiheshin me forma gjuhësore që mund të ndryshonin nga e folmja e tyre vendore. Në këtë mënyrë, klasa shërbente si pikë takimi mes dialekteve dhe krijonte një hapësirë të përbashkët kulturore.
Roli i teksteve dhe i mësuesve
Botimi i materialeve mësimore u bë më i organizuar gjatë viteve 1920 dhe 1930. Autorët dhe pedagogët punuan për të krijuar libra të përshtatshëm për moshat e ndryshme, me fjali të kuptueshme dhe fjalor të pasur, por jo të ndërlikuar. Tekstet nuk përcillnin vetëm njohuri, por ndikonin drejtpërdrejt në mënyrën se si nxënësit shkruanin dhe lexonin shqip.
Mësuesit ishin ndërmjetësit kryesorë të këtij procesi. Ata duhej të përshtatnin përmbajtjen me të folmen e zonës, duke ruajtur njëkohësisht format e përdorura në libra. Përmes punës së tyre, shumë fjalë dhe shprehje kaluan nga një krahinë në tjetrën, duke zgjeruar njohjen e shqipes së shkruar.
Një tjetër zhvillim me rëndësi ishte përfshirja graduale e vajzave në arsim. Edhe pse ritmet mbetën të ngadalta dhe pengesat shoqërore ishin të forta, hapja e shkollave për vajza zgjeroi numrin e atyre që mësonin të shkruanin e të lexonin në gjuhën amtare.
Reformat e viteve 1930
Në vitet 1930, sistemi arsimor u bë më i centralizuar. Shteti rriti kontrollin mbi programet, tekstet, inspektimet dhe organizimin e shkollave. Përdorimi i materialeve të njëjta në zona të ndryshme ndihmoi në afrimin e praktikave mësimore dhe në forcimin e shqipes si gjuhë e dijes.
Shkolla u kthye gradualisht në një institucion që formonte jo vetëm nxënës, por edhe qytetarë me një ndjenjë më të qartë përkatësie. Përmes mësimit, fëmijët njiheshin me historinë, kulturën dhe hapësirën shqiptare, duke krijuar lidhje përtej kufijve krahinorë.
Arsimi i periudhës ndërmjet dy luftërave nuk e përfundoi njësimin e gjuhës shqipe. Megjithatë, ai zgjeroi shkrim-leximin, përhapi tekste të përbashkëta dhe afroi format e përdorimit të gjuhës. Nëpërmjet shkollës, shqipja u forcua si mjet i dijes, i komunikimit publik dhe i formimit kulturor, duke përgatitur terrenin për zhvillimet e mëvonshme gjuhësore.