Në historinë e studimeve shqiptare, krijimi i Institutit të Gjuhësisë dhe të Letërsisë përfaqëson kalimin nga puna individuale e studiuesve drejt kërkimit të organizuar shkencor. Përpara ngritjes së tij, hulumtimet për shqipen, dialektet, tekstet e vjetra dhe trashëgiminë letrare zhvilloheshin kryesisht nga autorë, mësues e filologë të veçantë. Botimet kishin vlerë të madhe, por mungonte një strukturë e qëndrueshme që të koordinonte projektet, të ruante materialet dhe të përgatiste vepra afatgjata.
Nevoja për një qendër të tillë u bë më e dukshme gjatë gjysmës së parë të shekullit XX. Arsimi po zgjerohej, administrata kërkonte terminologji të përshtatshme, ndërsa gjuha e shkruar kishte nevojë për fjalorë, gramatika dhe rregulla më të qarta. Studimi i letërsisë dhe i folklorit kërkonte gjithashtu mbledhje sistematike të dokumenteve, dorëshkrimeve dhe krijimtarisë gojore.
Bërthama e parë e kërkimeve albanologjike
Hapi i parë institucional u hodh në vitin 1940, kur në Institutin e Studimeve Shqiptare u krijua Seksioni i gjuhës, i letërsisë dhe i folklorit. Veprimtaria e tij u zhvillua në kushtet e Luftës së Dytë Botërore, ndaj mundësitë për projekte të gjera dhe botime të rregullta mbetën të kufizuara.
Pas përfundimit të luftës, organizimi shkencor mori një drejtim të ri. Në vitin 1946 u ngrit Instituti i Studimeve, i cili dy vjet më vonë u riorganizua si Instituti i Shkencave. Brenda tij funksiononte seksioni i gjuhësisë dhe i letërsisë, ku nisën të përqendroheshin kërkimet për strukturën e shqipes, historinë e saj dhe trashëgiminë letrare.
Në këtë fazë u hodhën bazat për projekte që kërkonin punë kolektive. U përgatitën gramatika, u mblodh lëndë leksikore dhe u shqyrtuan problemet e gjuhës letrare. Botimi i “Gramatikës shqipe” më 1949, i “Sintaksës” më 1952 dhe i “Fjalorit të gjuhës shqipe” më 1954 tregoi se studimet po hynin në një etapë më të organizuar.
Krijimi i Institutit të Historisë dhe të Gjuhësisë
Në vitin 1955, sektorët e shkencave shoqërore u bashkuan në Institutin e Historisë dhe të Gjuhësisë. Brenda kësaj strukture u zhvilluan degë të posaçme për gramatikën, dialektologjinë, leksikologjinë, leksikografinë, terminologjinë, historinë e letërsisë dhe folklorin.
Po atë vit nisi ngritja e kartotekave shkencore, të cilat do të shndërroheshin në një burim themelor për studiuesit. Fjalët, format gramatikore, emrat e vendeve, veçoritë dialektore dhe të dhënat bibliografike mblidheshin e sistemoheshin në mënyrë të vazhdueshme. Ekspeditat në terren regjistruan të folme nga zona të ndryshme, duke ruajtur materiale që përndryshe mund të humbnin me ndryshimet shoqërore.
Kjo punë nuk lidhej vetëm me përshkrimin e gjuhës. Ajo krijonte bazën për hartimin e fjalorëve, gramatikave dhe studimeve historike, si edhe për shqyrtimin e marrëdhënieve mes dialekteve dhe shqipes së përdorur në arsim, administratë e botime.
Themelimi i Institutit të Gjuhësisë dhe të Letërsisë
Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë u krijua si institucion më vete në vitin 1972, në të njëjtin vit me themelimin e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Ai u formua nga sektorët gjuhësorë dhe letrarë që deri atëherë funksiononin brenda Institutit të Historisë dhe të Gjuhësisë.
Ngritja e strukturës së re i dha kërkimit një profil më të specializuar. Instituti përqendroi punën në historinë e shqipes, dialektologji, onomastikë, gramatikë, kulturë gjuhe, leksikologji, terminologji dhe histori të letërsisë. Objektivi nuk ishte vetëm hartimi i normave, por studimi i gjuhës në zhvillimin e saj historik dhe në përdorimet bashkëkohore.
Studiuesit punuan me tekstet e vjetra, veprat letrare, të folmet krahinore dhe leksikun e fushave të ndryshme. Përmes këtyre projekteve u zgjerua dokumentimi i pasurisë gjuhësore dhe u krijuan mjete të rëndësishme për shkollën, botimet dhe kërkimin universitar.
Roli në standardizimin e shqipes
Instituti pati rol të rëndësishëm në procesin e kodifikimit të shqipes standarde. Puna e kryer në dekadat e mëparshme mbi drejtshkrimin, gramatikën dhe leksikun shërbeu si bazë për diskutimet shkencore që kulmuan me Kongresin e Drejtshkrimit në nëntor 1972.
Pas kongresit, puna vijoi me hartimin e veprave normative, mes tyre “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe” më 1973 dhe “Fjalori drejtshkrimor i gjuhës shqipe” më 1976. Këto botime ndikuan drejtpërdrejt në shkolla, administratë, media dhe veprimtarinë botuese.
Veprimtaria e institucionit u shtri edhe në studimin e letërsisë shqiptare, botimin kritik të autorëve dhe përgatitjen e historive letrare. Revista “Studime filologjike”, e nisur më 1964, u kthye në një hapësirë të rëndësishme për publikimin e kërkimeve gjuhësore dhe letrare.
Historia e Institutit tregon se zhvillimi i studimeve për shqipen nuk erdhi nga një vendim i vetëm. Ai ishte rezultat i disa etapave: nga seksioni i vitit 1940, te strukturat shkencore të pasluftës, Instituti i vitit 1955 dhe krijimi i institucionit të specializuar më 1972. Nëpërmjet këtij procesi, kërkimi mbi gjuhën dhe letërsinë u kthye në veprimtari të qëndrueshme akademike.