Në fundin e shekullit XIX, çështja shqiptare po merrte një përmasë të re. Përpjekjet për të drejta politike dhe autonomi shoqëroheshin gjithnjë e më shumë me një betejë tjetër: ruajtjen e identitetit përmes arsimit, botimeve dhe kulturës. Në një hapësirë të ndarë administrativisht dhe të ndikuar nga qendra të ndryshme fetare e politike, krijimi i një ndërgjegjeje të përbashkët kombëtare kërkonte mjete që mund të arrinin te shqiptarët, pavarësisht krahinës apo besimit të tyre.
Rilindësit e kuptuan se shkolla dhe fjala e shkruar mund të luanin një rol vendimtar. Pa libra, abetare dhe një mënyrë të përbashkët shkrimi, ishte e vështirë të ndërtohej një sistem arsimor në gjuhën amtare. Për këtë arsye, veprimtaria kulturore u shndërrua në pjesë të pandashme të lëvizjes kombëtare.
Arsimi dhe botimet në shërbim të identitetit
Gjatë kësaj periudhe, intelektualë, mësues, klerikë dhe veprimtarë shqiptarë punuan brenda trojeve dhe në qendrat e diasporës. Stambolli, Bukureshti, Sofja, Shkodra, Korça, Manastiri dhe qytete të tjera u kthyen në vende ku hartoheshin tekste, përktheheshin libra dhe organizoheshin shoqëri kulturore.
Në vitin 1879 u krijua Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip, një nismë që synonte përhapjen e shkrimit dhe botimeve në gjuhën amtare. Më pas, hapja e Mësonjëtores së Korçës më 1887 tregoi se kërkesa për arsim shqip nuk ishte më vetëm një projekt i qarqeve intelektuale. Ajo po bëhej një nevojë konkrete për familjet dhe brezat e rinj.
Megjithatë, përparimi pengohej nga përdorimi i disa sistemeve grafike. Tekstet shqipe shkruheshin me variante të mbështetura në shkronja latine, greke ose arabe, ndërsa autorë dhe shoqëri të ndryshme kishin krijuar propozimet e tyre. Kjo shumëllojshmëri pasqyronte historinë dhe ndikimet kulturore të vendit, por e vështirësonte botimin e teksteve të njëjta për të gjitha trevat.
Nevoja për një marrëveshje të përbashkët
Në fillim të shekullit XX, kërkesa për një zgjidhje u bë më urgjente. Një sistem i njësuar do të ndihmonte shkollat, shtypshkronjat dhe gazetat, por do të krijonte edhe një urë komunikimi ndërmjet komuniteteve shqiptare. Çështja nuk ishte thjesht teknike. Pas çdo propozimi qëndronin pikëpamje kulturore, fetare dhe politike, ndaj zgjedhja kërkonte mirëkuptim të gjerë.
Klubet patriotike dhe shoqëritë letrare nisën të bashkërendonin veprimtarinë. Për ta, afrimi i varianteve të shkrimit ishte një hap drejt bashkimit kombëtar. Një popullsi e shpërndarë në vilajete të ndryshme kishte nevojë për libra dhe gazeta që mund të lexoheshin njësoj nga veriu në jug dhe nga komunitetet e mërgimit.
Kongresi i Manastirit dhe vendimi historik
Nga 14 deri më 22 nëntor 1908, në Manastir u zhvillua mbledhja që hyri në histori si Kongresi i Alfabetit. Në të morën pjesë përfaqësues të klubeve, shoqërive dhe qarqeve kulturore shqiptare, me prejardhje dhe bindje të ndryshme. Pikërisht kjo larmi i dha vendimit një peshë kombëtare.
Debatet u përqendruan te sistemet më të përdorura të kohës. Delegatët miratuan një zgjidhje kompromisi, duke lejuar dy variante me bazë latine, të cilat afroheshin në parimet kryesore. Në vitet që pasuan, përdorimi praktik i tyre çoi gradualisht në konsolidimin e alfabetit që përdoret sot, me 36 shkronja.
Rëndësia e kongresit nuk qëndron vetëm te forma e shenjave grafike. Mbledhja dëshmoi se përfaqësues nga zona dhe besime të ndryshme mund të arrinin një marrëveshje për një interes të përbashkët. Shkrimi i shqipes u vendos mbi një bazë që e lehtësonte lidhjen me botimin, arsimin dhe kulturën europiane.
Nga alfabeti te përhapja e dijes
Pas vitit 1908, u krijuan kushte më të favorshme për hartimin e abetareve, teksteve mësimore, gazetave dhe veprave letrare. Shtypshkronjat mund të punonin me një sistem më të qartë, ndërsa mësuesit kishin mundësi të përdornin materiale më të përshtatshme për nxënësit.
Procesi nuk kaloi pa kundërshtime. Përdorimi i shkronjave latine u përball me presione politike dhe me përpjekje për rikthimin e varianteve të tjera. Megjithatë, mbështetja e klubeve shqiptare, mësuesve dhe veprimtarëve e forcoi zgjedhjen e bërë në Manastir. Kongresi i Elbasanit dhe hapja e Shkollës Normale më 1909 i dhanë një shtysë të re përgatitjes së mësuesve dhe përhapjes së arsimit kombëtar.
Trashëgimia në rrugën drejt pavarësisë
Njësimi i shkrimit ndihmoi në zgjerimin e komunikimit politik dhe kulturor në një moment vendimtar. Idetë për të drejta kombëtare, vetëqeverisje dhe mbrojtje të trojeve mund të qarkullonin më lehtë përmes shtypit, letrave dhe materialeve arsimore.
Kur Shqipëria shpalli Pavarësinë më 28 nëntor 1912, terreni kulturor ishte përgatitur nga dekada pune. Shkollat, abetaret, shoqëritë patriotike dhe shtypi kishin ndihmuar në formimin e një vetëdijeje të përbashkët. Kongresi i Manastirit mbeti një nga pikat më të rëndësishme të këtij udhëtimi, sepse u dha shqiptarëve një mjet të përbashkët për të shkruar, mësuar dhe përcjellë idetë e tyre.