Në fillim të shekullit XX, gjuha shqipe po kalonte nga përdorimi kryesisht kulturor dhe atdhetar drejt një roli më të gjerë në jetën publike. Për dekada, shkrimtarë, mësues, klerikë dhe veprimtarë kishin punuar për botimin e librave, hapjen e shkollave dhe përhapjen e shkrimit shqip. Megjithatë, mungesa e institucioneve kombëtare e kishte kufizuar përdorimin e saj në administratë, në dokumentacionin zyrtar dhe në sistemin arsimor.
Krijimi i shtetit shqiptar në vitin 1912 solli nevojën që shqipja të përdorej jo vetëm si mjet i ndërgjegjes kombëtare, por edhe si gjuhë e komunikimit institucional. Zyrat e reja, shkollat dhe organet vendore duhej të komunikonin me popullsinë në një formë të kuptueshme dhe të përbashkët. Kështu nisi një fazë e re në historinë e gjuhës, e lidhur drejtpërdrejt me ndërtimin e administratës dhe zhvillimin e arsimit kombëtar.
Nga alfabetet e ndryshme te një shkrim i përbashkët
Një nga pengesat më të mëdha për përhapjen e shqipes kishte qenë përdorimi i disa alfabeteve. Në zona dhe komunitete të ndryshme qarkullonin sisteme të mbështetura në shkronja latine, greke ose arabe, ndërsa shoqëritë patriotike kishin hartuar variante të veçanta.
Kjo gjendje e vështirësonte botimin e teksteve të njëjta për të gjitha trevat shqiptare. Nxënësit mund të mësonin me abetare të ndryshme, ndërsa gazetat dhe librat nuk lexoheshin me të njëjtën lehtësi në çdo krahinë.
Kongresi i Manastirit, i zhvilluar në nëntor 1908, vendosi orientimin latin të shkrimit të shqipes. Marrëveshja e arritur atje krijoi kushte më të mira për botimet, arsimin dhe komunikimin mes shqiptarëve. Në vitet që pasuan, përdorimi praktik afroi variantet e miratuara dhe forcoi alfabetin që u konsolidua më vonë në formën me 36 shkronja.
Shqipja në dokumentet dhe administratën e re
Pas vitit 1912, institucionet shqiptare kishin nevojë për një gjuhë pune. Vendimet, procesverbalet, njoftimet dhe korrespondenca duhej të hartoheshin në mënyrë që të kuptoheshin nga nëpunësit dhe qytetarët.
Përdorimi i shqipes në administratë ishte një ndryshim i rëndësishëm krahasuar me periudhën osmane, kur një pjesë e madhe e dokumentacionit zyrtar shkruhej në osmanisht. Futja e gjuhës amtare në zyrat shtetërore krijonte një lidhje më të drejtpërdrejtë ndërmjet institucioneve dhe popullsisë.
Megjithatë, shqipja e shkruar nuk ishte ende e standardizuar në kuptimin e sotëm. Në dokumente shfaqeshin forma dialektore, ndryshime drejtshkrimore dhe terma të huazuar nga gjuhët që nëpunësit kishin përdorur më parë. Mungonte gjithashtu një terminologji e plotë juridike, financiare dhe administrative.
Për këtë arsye, hartimi i akteve kërkonte jo vetëm njohuri zyrtare, por edhe aftësi për të përshtatur fjalë e shprehje me nevojat e një shteti modern.
Shkolla dhe përhapja e gjuhës shqipe
Arsimi ishte fusha ku rëndësia e një gjuhe të përbashkët ndihej më qartë. Shumë shkolla në trojet shqiptare kishin funksionuar nën drejtimin e institucioneve fetare ose të shteteve të huaja. Mësimi zhvillohej shpesh në gjuhë të tjera, ndërsa shkollat shqipe kishin qenë të pakta dhe ishin përballur me pengesa politike.
Pas krijimit të institucioneve kombëtare, zgjerimi i mësimit në shqip u pa si një përparësi. Abetaret, tekstet e leximit dhe materialet mësimore u kthyen në mjete të domosdoshme për edukimin e brezave të rinj.
Mësuesit kishin një rol të dyfishtë. Ata duhej t’u mësonin fëmijëve shkrim e këndim, por njëkohësisht të përhapnin një mënyrë më të njësuar të përdorimit të gjuhës. Nëpërmjet shkollës, fjalët, format gramatikore dhe rregullat e shkrimit kalonin nga një krahinë në tjetrën.
Kontributi i shtypit dhe intelektualëve
Gazetat, revistat dhe librat ndihmuan në zgjerimin e fjalorit dhe në afrimin e varianteve të shqipes. Botuesit dhe publicistët përballeshin vazhdimisht me nevojën për të shprehur koncepte politike, juridike, shkencore dhe shoqërore që më parë nuk kishin një formë të qëndrueshme në shkrim.
Intelektualët shqiptarë, të arsimuar në Stamboll, Bukuresht, Itali, Greqi dhe qendra të tjera europiane, sollën përvojën e tyre në hartimin e gramatikave, fjalorëve dhe teksteve mësimore. Ata përkthyen materiale, krijuan terma të rinj dhe punuan për pasurimin e shprehjes së shkruar.
Ky proces nuk zhvillohej vetëm brenda Shqipërisë. Mërgata vazhdonte të mbështeste botimet, shkollat dhe qarkullimin e librave. Qendrat shqiptare jashtë vendit mbetën të rëndësishme për ruajtjen e lidhjes kulturore dhe për përhapjen e mendimit arsimor.
Një proces i gjatë drejt njësimit
Vendosja e shqipes në administratë dhe arsim nuk solli menjëherë një gjuhë tërësisht të standardizuar. Dallimet mes gegërishtes dhe toskërishtes vazhdonin të pasqyroheshin në tekste, shtyp dhe dokumente. Edhe drejtshkrimi do të pësonte ndryshime të tjera gjatë dekadave pasuese.
Megjithatë, fillimi i përdorimit institucional përbënte një hap vendimtar. Shqipja nuk ishte më vetëm gjuhë e letërsisë, e këngëve dhe e komunikimit familjar. Ajo po bëhej gjuhë e shkollës, e zyrës, e dokumentit dhe e jetës publike.
Ky ndryshim krijoi themelet për zhvillimin e mëvonshëm të terminologjisë, arsimit dhe kulturës së shkruar. Nga alfabeti i njësuar te përdorimi në institucionet e para, gjuha shqipe u shndërrua gradualisht në një nga shtyllat kryesore të organizimit shoqëror dhe kulturor të vendit.