Animacioni shqiptar nisi të merrte formë të organizuar në mesin e viteve 1970, kur brenda Kinostudios “Shqipëria e Re” u krijua hapësira e parë e qëndrueshme për filmin e vizatuar. Deri atëherë, prodhimi kinematografik vendas ishte përqendruar te filmat artistikë, dokumentarët dhe kronikat, ndërsa fëmijët mbështeteshin kryesisht te përmbajtjet e huaja. Krijimi i një sektori të posaçëm hapi një kapitull të ri, ku ilustrimi, muzika dhe lëvizja u bashkuan për të ndërtuar histori të shkurtra në gjuhën shqipe.
Viti 1975 konsiderohet pika e nisjes së këtij rrugëtimi. “Zana dhe Miri”, i realizuar nga Vlash Droboniku dhe Tomi Vaso, njihet si filmi i parë i animuar shqiptar. Në të njëjtën periudhë u prodhua edhe “Vajza me pata”, duke treguar se interesi institucional nuk kufizohej te një eksperiment i vetëm. Brenda pak vitesh, animacioni u kthye në një pjesë të rregullt të krijimtarisë së Kinostudios.
Një proces i ngadalshëm dhe tërësisht manual
Realizimi i filmave të vizatuar kërkonte punë të gjatë dhe të imët. Personazhet, sfondet dhe fazat e lëvizjes përgatiteshin me dorë, ndërsa çdo ndryshim i vogël duhej të fotografohej veçmas. Për vetëm pak minuta ekran nevojiteshin qindra apo mijëra vizatime, të cilat bashkoheshin më pas në një sekuencë të vazhdueshme.
Krijuesit punonin me pajisje të kufizuara dhe me pak mundësi për të korrigjuar gabimet. Në ekip përfshiheshin piktorë, regjisorë, operatorë, kompozitorë, montazhierë dhe aktorë që regjistronin zërat. Muzika dhe efektet zanore kishin rëndësi të veçantë, sepse plotësonin lëvizjen dhe i jepnin ritëm një materiali pamor shpesh të kursyer.
Pas pionierëve të parë, në këtë fushë u angazhuan emra të tjerë si Bujar Kapexhiu, Boris Ikonomi dhe Tonin Vuksani, të cilët sollën stile të ndryshme grafike. Prodhimi u zgjerua gradualisht dhe, në periudhat më aktive, Kinostudioja realizonte disa filma të shkurtër të animuar brenda vitit.
Histori për fëmijë dhe mesazhe të kohës
Pjesa më e madhe e veprave u drejtohej fëmijëve. Subjektet ndërtoheshin rreth miqësisë, kujdesit për natyrën, ndihmës ndaj shokut, ndershmërisë dhe rëndësisë së punës. Tituj si “Pika e ujit”, “Majlinda dhe zogu i vogël”, “Lisharsi”, “Zhgaravinat” dhe “Gishto trimi” sollën personazhe të thjeshta, ngjarje të kuptueshme dhe përfundime me karakter edukativ.
Edhe kjo gjini mbante gjurmët e sistemit politik ku prodhohej. Kolektivi, disiplina, vigjilenca dhe sakrifica paraqiteshin shpesh si vlera qendrore. Megjithatë, jo çdo film mbeti vetëm brenda skemës propagandistike. Disa krijime dalloheshin për humorin, fantazinë, vizatimin dhe mënyrën e ngrohtë me të cilën trajtonin botën e fëmijëve.
Kohëzgjatja e shkurtër i bënte këto prodhime të përshtatshme për t’u shfaqur para filmave artistikë ose në programet televizive. Për shumë shikues të vegjël, ato u bënë kontakti i parë me personazhe të animuara që flisnin shqip dhe jetonin në një mjedis të njohur kulturor.
Rënia e prodhimit pas viteve 1990
Ndryshimet politike dhe ekonomike të fillimit të viteve 1990 prekën rëndë gjithë industrinë e filmit. Shpërbërja e modelit të financimit shtetëror, dobësimi i studiove dhe mungesa e një tregu të qëndrueshëm e ulën ndjeshëm prodhimin. Animacioni ishte veçanërisht i cenueshëm, sepse kërkonte kohë, pajisje dhe ekipe të specializuara, ndërsa mundësitë për shpërndarje ishin të kufizuara.
Shumë krijues u larguan nga sektori ose vazhduan në reklama, ilustrim dhe projekte të vogla. Për disa vite, filmat e rinj u realizuan rrallë dhe kryesisht falë nismave individuale. Përballë prodhimeve të shumta ndërkombëtare që hynë në televizionet shqiptare, krijimtaria vendase humbi praninë që kishte pasur më parë.
Teknologjia digjitale dhe përpjekjet për rikthim
Përhapja e programeve kompjuterike uli një pjesë të kostove dhe u dha artistëve të rinj mundësi të punonin jashtë strukturave të mëdha. Studio private dhe autorë të pavarur nisën të eksperimentonin me animacionin dy- dhe tredimensional, filmat e shkurtër, videot muzikore dhe përmbajtjet edukative për internetin.
Prodhime të reja, përfshirë filmin e shkurtër “Cursed”, të shfaqur në vitin 2023, dëshmojnë se kjo traditë nuk është ndërprerë plotësisht. Megjithatë, fusha vazhdon të përballet me financime të kufizuara, mungesë profesionistësh të specializuar dhe pak hapësira të qëndrueshme shfaqjeje.
Trashëgimia e krijuar që nga viti 1975 mbetet një pasuri e rëndësishme e kinemasë shqiptare. Restaurimi, digjitalizimi dhe rikthimi i filmave të vjetër te publiku mund t’i njohin brezat e rinj me këtë histori, ndërsa mbështetja e autorëve bashkëkohorë mund ta kthejë animacionin nga një kujtim nostalgjik në një industri krijuese me vazhdimësi.