Nga fillimi i viteve 1970 deri në mesin e dekadës pasuese, kinemaja shqiptare krijoi një hapësirë të veçantë për botën e fëmijëve. Brenda prodhimit të centralizuar të Kinostudios “Shqipëria e Re”, u realizuan filma ku të vegjlit nuk shfaqeshin vetëm si shikues të synuar, por si personazhe kryesore që lëviznin ngjarjen, merrnin vendime dhe përballeshin me pasoja. Këto vepra ndërthurën argëtimin me edukimin, duke pasqyruar njëkohësisht familjen, shkollën, lagjen dhe idealet shoqërore të periudhës.
Fëmija i ekranit ndërtohej zakonisht si i sinqertë, kureshtar dhe i aftë të dallonte të drejtën nga e gabuara. Në disa histori ai duhej të mësonte nga gabimet e veta; në të tjera bëhej pjesë e një aventure, zbulonte një sekret ose kundërshtonte sjelljen e padrejtë të të rriturve. Pikërisht kjo larmi i dha zhanrit një jetëgjatësi që vazhdon edhe sot.
Xhanfise Keko dhe krijimi i një tradite
Emri më i lidhur me filmin shqiptar për fëmijë është ai i regjisores Xhanfise Keko. Nëpërmjet një serie prodhimesh të realizuara gjatë viteve 1970 dhe 1980, ajo ndërtoi një mënyrë të dallueshme rrëfimi, ku kamera i afrohej botës së të vegjëlve pa e trajtuar atë thjesht si version të zvogëluar të jetës së të rriturve.
“Mimoza llastica”, i prodhuar më 1973, sjell historinë e një vajze të përkëdhelur, e cila i largon shokët dhe mbetet e vetme për shkak të sjelljes së saj. Filmi e përcjell mësimin për miqësinë dhe ndarjen me të tjerët përmes një konflikti të thjeshtë, të kuptueshëm për moshat e vogla.
Dy vjet më pas u realizua “Beni ecën vetë”, ku një djalë i mbrojtur tepër nga familja shkon në fshat dhe mëson të bëhet më i pavarur. Rritja e Benit nuk paraqitet me fjalime të gjata, por përmes përvojës, punëve të vogla, lojës dhe marrëdhënies me mjedisin e ri. Filmi fitoi njohje edhe jashtë vendit, duke u vlerësuar në festivalin ndërkombëtar të filmit për fëmijë në Giffoni.
Aventurë, histori dhe përgjegjësi
“Tomka dhe shokët e tij”, i shfaqur më 1977, e vendos grupin e fëmijëve në kohën e pushtimit gjerman. Humbja e fushës së futbollit, e zënë nga ushtria naziste, bëhet pikënisja e përfshirjes së tyre në veprime kundër kampit ushtarak. Filmi bashkon aventurën me temën e luftës dhe i paraqet të vegjlit si pjesëmarrës aktivë, megjithëse nën drejtimin e të rriturve.
Një linjë më e theksuar politike shfaqet te “Pas gjurmëve”, prodhim i vitit 1978. Fëmijët zbulojnë veprimtarinë e dy personave që synojnë të dëmtojnë një objekt të rëndësishëm. Historia mbështetet te kureshtja, vëzhgimi dhe bashkëpunimi, por bart qartë edhe klimën ideologjike të kohës, ku vigjilenca dhe mbrojtja e rendit paraqiteshin si detyra qytetare.
Këto prodhime tregojnë se filmi për fëmijë nuk ishte jashtë politikës kulturore të regjimit. Dashuria për vendin, puna në grup, respekti për kolektivin dhe kundërshtimi i “armikut” ishin mesazhe të pranishme. Megjithatë, vlera e tyre nuk kufizohet te funksioni propagandistik, sepse shumë skena mbështeten në humorin, spontanitetin dhe marrëdhëniet e besueshme mes personazheve.
Familja dhe jeta e përditshme në qendër
Jo të gjitha historitë zhvilloheshin rreth luftës ose rrezikut. “Në shtëpinë tonë”, i realizuar më 1979 nga Dhimitër Anagnosti, trajton ndryshimet brenda një familjeje përmes këndvështrimit të Mirit, një djali që zbulon lidhjen e dashurisë së motrës. Reagimi i tij dhe përplasja me autoritetin e babait sjellin në ekran xhelozinë, pasigurinë dhe vështirësinë për të pranuar se marrëdhëniet familjare ndryshojnë.
Edhe “Një vonesë e vogël”, i vitit 1982, ndërtohet mbi një situatë të zakonshme. Një grup nxënësish niset për të vizituar mësuesen me rastin e 7 Marsit dhe gjatë rrugës përfshihet në episode të ndryshme. Në vend të konfliktit të madh, filmi mbështetet te ritmi i udhëtimit, karakteret e fëmijëve dhe situatat e këndshme që lindin mes tyre.
Ambientet reale shqiptare luajtën rol të rëndësishëm në këto vepra. Lagjet, oborret, shkollat, fshatrat dhe rrugët i bënin historitë të afërta për publikun. Dialogët e thjeshtë dhe interpretimi i aktorëve të vegjël sillnin natyrshmëri, edhe kur mesazhi edukativ ishte i dukshëm.
Një trashëgimi që i mbijetoi kohës
Filmat shqiptarë për fëmijë ndihmuan në krijimin e një arkivi të rrallë pamor të fëmijërisë së asaj periudhe. Përtej ideologjisë, ata ruajnë lojërat, mënyrën e komunikimit, marrëdhëniet familjare dhe pamje të mjediseve që kanë ndryshuar ndjeshëm.
Jetëgjatësia e tyre lidhet me aftësinë për të kombinuar mësimin moral me emocione të njohura: frikën, xhelozinë, miqësinë, guximin dhe dëshirën për pavarësi. Kjo është arsyeja pse shumë prej këtyre titujve vazhdojnë të kujtohen jo vetëm si produkte të Kinostudios, por si pjesë e fëmijërisë dhe kujtesës kulturore të disa brezave.