Në dhjetëvjeçarin e fundit, filmi shqiptar dhe ai në gjuhën shqipe kanë fituar një prani më të qëndrueshme në festivalet ndërkombëtare. Kjo dukshmëri nuk lidhet me një prodhim të madh në numër, por me krijimin e veprave të përqendruara, me identitet të qartë dhe me tema që arrijnë të komunikojnë përtej hapësirës vendase. Regjisorë nga Shqipëria dhe Kosova kanë hyrë në programe konkurruese, kanë marrë çmime dhe kanë ndërtuar lidhje të reja me producentë, shpërndarës dhe institucione europiane.
Ndryshimi është rezultat i një procesi të gjatë. Bashkëprodhimet, fondet rajonale, laboratorët e skenarit dhe tregjet profesionale u kanë dhënë autorëve mundësi të zhvillojnë projektet përpara xhirimit, të përmirësojnë strukturën dramatike dhe të sigurojnë partnerë për financim e qarkullim. Në këtë mënyrë, filmi nuk përgatitet më vetëm për publikun vendas, por ndërtohet që në fillim me synimin për të hyrë në një hapësirë më të gjerë kulturore.
Histori lokale me jehonë universale
Temat më të dukshme të kësaj periudhe lidhen me emigracionin, kujtesën e luftës, trashëgiminë e diktaturës, dhunën patriarkale, varfërinë dhe përplasjen mes brezave. Këto motive burojnë nga realitete konkrete, por trajtohen përmes dramave personale, jo përmes shpjegimeve të drejtpërdrejta politike.
“Zgjoi” i Blerta Bashollit është shembulli më i njohur. Historia e një gruaje nga Kosova që përpiqet të rindërtojë jetën dhe të sigurojë të ardhura për familjen u shndërrua në një rrëfim për qëndresën, humbjen dhe kundërshtimin e një mjedisi patriarkal. Në vitin 2021, filmi fitoi tri çmime në Sundance: çmimin e madh të jurisë, çmimin për regjinë dhe atë të publikut në kategorinë World Cinema Dramatic.
Po atë vit, “Në kërkim të Venerës” i Norika Sefës mori Çmimin Special të Jurisë në Festivalin e Roterdamit. Me një ritëm të qetë dhe vëzhgim të hollë, filmi ndjek një vajzë të re që kërkon hapësirë personale brenda një mjedisi familjar të ngushtë. Suksesi i tij tregoi se një histori e vogël, e ndërtuar me saktësi dhe ndjeshmëri, mund të ketë ndikim të madh.
Autorë që ndërtuan një prani të vazhdueshme
Visar Morina solli me “Exil” një dramë mbi përjashtimin, racizmin dhe pasigurinë e një emigranti kosovar në Gjermani. Filmi u përfshi në Sundance dhe në Berlinale, duke dëshmuar se çështja e identitetit mund të trajtohet pa folklorizim dhe pa e reduktuar personazhin në prejardhjen e tij.
Në Shqipëri, Bujar Alimani ka qenë ndër autorët më të pranishëm në qarkullimin ndërkombëtar. “Delegacioni” fitoi Çmimin e Madh në Festivalin e Varshavës më 2018, ndërsa filmat e tij kanë trajtuar tranzicionin, kujtesën politike dhe konfliktet që lindin kur e kaluara vazhdon të ndikojë të tashmen.
Gentian Koçi u paraqit në konkurrimin kryesor të Sarajevës me “Dita zë fill”, ku aktorja kryesore u vlerësua me çmimin për interpretim. Florenc Papas solli “Derë e hapur”, një histori familjare dhe shoqërore që pati premierën botërore po në Sarajevë. Këta filma dëshmojnë se suksesi nuk lidhet vetëm me një emër ose një moment të vetëm, por me krijimin e një brezi autorësh me zëra të ndryshëm.
Një estetikë e përmbajtur dhe e drejtpërdrejtë
Shumë prej veprave të vlerësuara përdorin lokacione reale, dialog të kursyer dhe ritëm të ngadaltë. Kamera qëndron pranë personazheve, ndërsa konfliktet shpesh zhvillohen përmes heshtjes, gjesteve dhe tensionit të përditshëm. Kjo estetikë i afron filmat me kinemanë europiane të autorit, por nuk i bën ata të njëtrajtshëm.
Në qendër mbeten përvojat lokale: familja, fshati, periferia, emigracioni, kujtesa e luftës dhe marrëdhënia me autoritetin. Pikërisht besnikëria ndaj këtyre detajeve u jep historive karakter dhe shmang përpjekjen për t’u dukur artificialisht ndërkombëtare.
Çmimet nuk i zgjidhin të gjitha problemet
Prania në festivale ka rritur reputacionin e kineastëve dhe ka ndihmuar në krijimin e kontakteve të reja. Megjithatë, prodhimi mbetet i brishtë. Financimet janë të kufizuara, zhvillimi i një projekti mund të zgjasë me vite dhe shpërndarja në kinematë vendase vazhdon të jetë e dobët.
Një film mund të fitojë çmime jashtë vendit, por të ketë pak shfaqje për publikun shqiptar. Kjo tregon se suksesi festivalor dhe ndërtimi i një tregu të qëndrueshëm janë dy sfida të ndryshme.
Megjithatë, dekada e fundit ka vendosur një bazë të rëndësishme. Filmi shqiptar nuk shihet më vetëm si prodhim i një hapësire të vogël, por si pjesë e kinemasë europiane të autorit. Arritjet e “Zgjoit”, “Në kërkim të Venerës”, “Exil”, “Delegacionit” dhe veprave të tjera kanë krijuar një prani që nuk mbështetet te ekzotika, por te rrëfimi i sinqertë, puna profesionale dhe identiteti i dallueshëm artistik.