Në fillim të shekullit XXI, kinemaja shqiptare hyri në një fazë të re zhvillimi. Pas krizës së thellë të viteve 1990, kur prodhimi ishte rralluar dhe strukturat e dikurshme shtetërore ishin shpërbërë, bashkëpunimi me partnerë të huaj u kthye në një rrugë pothuajse të domosdoshme. Regjisorët dhe producentët kërkuan financim, pajisje, ekspertizë dhe mundësi shpërndarjeje jashtë tregut të vogël vendas.
Bashkëprodhimi nuk solli vetëm burime ekonomike. Ai ndryshoi mënyrën e planifikimit të projekteve, organizimin e ekipeve dhe raportin e filmit shqiptar me publikun ndërkombëtar. Historitë vazhduan të mbështeteshin te realiteti vendas, por nisën të ndërtoheshin me një gjuhë më të përmbajtur dhe me tema që mund të kuptoheshin përtej kufijve.
Nga mbijetesa te një model i ri prodhimi
Krijimi i Qendrës Kombëtare të Kinematografisë më 1997 vendosi bazën e një sistemi të ri financimi. Në vend të prodhimit të planifikuar nga një institucion i vetëm, projektet nisën të përzgjidheshin përmes konkurrimit dhe vlerësimit artistik. Për një industri me buxhete të kufizuara, mbështetja kombëtare shërbente shpesh si hapi i parë për të kërkuar partnerë në vende të tjera.
Gjatë viteve 2000 u shtuan marrëveshjet me kompani nga Franca, Italia, Greqia, Gjermania, Zvicra, Kosova dhe shtete të tjera të rajonit. Secili partner mund të sillte një pjesë të financimit, personel teknik, pajisje, shërbime pasprodhimi ose lidhje me agjentë shitjeje. Ky model u dha projekteve mundësi të realizoheshin me standarde më të larta se ato që mund të përballonte vetëm tregu shqiptar.
Anëtarësimi i Shqipërisë në fondin europian Eurimages në vitin 2009 e zgjeroi më tej këtë hapësirë. Prodhuesit shqiptarë fituan mundësi të përfshiheshin në projekte shumëpalëshe dhe të konkurronin për mbështetje së bashku me partnerë europianë.
Tema vendase me kuptim universal
Bashkëprodhimet nuk e larguan filmin nga realiteti shqiptar. Përkundrazi, shumë autorë u kthyen te plagët e tranzicionit, emigracioni, kujtesa e diktaturës, izolimi, konfliktet familjare dhe përplasja mes traditës e modernitetit. Ndryshimi qëndronte te mënyra e rrëfimit.
Personazhet u bënë më të ndërlikuara dhe më pak të varura nga shpjegimet e drejtpërdrejta. Kamera u përqendrua te dilemat individuale, heshtja, pasiguria dhe pasojat psikologjike të ndryshimeve shoqërore. Kjo qasje e afroi prodhimin vendas me kinemanë europiane të autorit, pa ia hequr identitetin kulturor.
“Tirana, viti zero”, një bashkëprodhim shqiptaro-francez i vitit 2001, e paraqiti kryeqytetin dhe emigracionin përmes absurditetit të tranzicionit dhe u shfaq në Festivalin e Venecias. Më vonë, “Amnistia”, bashkëprodhim mes Shqipërisë, Greqisë dhe Francës, hyri në programin Forum të Berlinales më 2011. Në të njëjtin edicion, “Falja e gjakut”, realizim me pjesëmarrje shqiptare dhe ndërkombëtare, fitoi Ariun e Argjendtë për skenarin.
Festivalet si pjesë e strategjisë
Pjesëmarrja në festivale nuk ishte më vetëm një rezultat pas përfundimit të filmit. Ajo filloi të mendohej që në zhvillimin e projektit. Laboratorët e skenarit, tregjet e bashkëprodhimit dhe prezantimet para financuesve u kthyen në etapa të rëndësishme për kineastët shqiptarë.
Në këto hapësira, autorët merrnin këshilla mbi strukturën e skenarit, takonin producentë dhe krijonin kontakte me shpërndarës. Filmi “Dita zë fill”, për shembull, u zhvillua përmes tregut rajonal të bashkëprodhimeve, siguroi mbështetje nga Shqipëria, Greqia dhe Eurimages, ndërsa pati premierën botërore në konkurrimin e Festivalit të Sarajevës në vitin 2017.
Qarkullimi ndërkombëtar rriti dukshmërinë e aktorëve, regjisorëve dhe profesionistëve teknikë. Një përzgjedhje në festival mund të hapte rrugën për shitje në territore të tjera, ftesa në projekte të reja ose mbështetje për filmin pasues.
Përfitimet dhe vështirësitë e bashkëprodhimit
Puna me disa vende sjell më shumë mundësi, por edhe kërkesa të ndërlikuara. Financimi duhet të ndërtohet nga burime të ndryshme, kontratat përcaktojnë pronësinë dhe pjesëmarrjen e secilit partner, ndërsa xhirimet duhet të përshtaten me afate e rregulla të shumta. Procesi mund të zgjasë me vite.
Ekziston gjithashtu rreziku që një histori të ndryshohet tepër për t’iu përshtatur pritshmërive të tregut ndërkombëtar. Sfida për autorët mbetet ruajtja e zërit të tyre, pa e izoluar veprën nga publiku i huaj.
Megjithatë, bashkëprodhimet e fillimit të shekullit XXI e nxorën kinemanë shqiptare nga kufijtë e një sistemi të vogël kombëtar. Ato sollën dije, financim dhe rrjete profesionale, ndërsa krijuesve u dhanë mundësi të flisnin për realitetin vendas me mjete më të zhvilluara. Kalimi nga izolimi te partneriteti nuk e zgjidhi çdo problem të industrisë, por ndërtoi një model që vazhdon të jetë themelor për realizimin dhe qarkullimin e filmave shqiptarë.