Fjalët e urta janë një nga format më të vjetra të kujtesës popullore. Të shkurtra, të drejtpërdrejta dhe shpesh të mprehta, ato përmbledhin përvoja të gjata njerëzore në pak fjalë. Në to gjenden këshilla për punën, miqësinë, familjen, të vërtetën, durimin, maturinë dhe mënyrën se si njeriu duhet të sillet me të tjerët.
Në kulturën shqiptare, fjalët e urta kanë qenë pjesë e komunikimit të përditshëm. Ato janë përdorur në familje, në kuvende, në biseda mes brezash dhe në situata ku duhej dhënë një mësim pa shumë shpjegime. Shpesh, një fjali e vetme mjaftonte për të përmbledhur një qëndrim moral, një paralajmërim ose një këshillë praktike.
Edhe kulturat e tjera botërore kanë krijuar thënie të ngjashme, të cilat, edhe pse vijnë nga gjuhë dhe tradita të ndryshme, prekin të njëjtat tema njerëzore. Urtësia, miqësia, puna, heshtja, drejtësia dhe durimi janë vlera që kapërcejnë kufijtë. Prandaj shumë prej këtyre shprehjeve janë përkthyer, përshtatur dhe përdorur edhe në shqip.
Më poshtë janë renditur fjalë të urta shqiptare dhe thënie të njohura nga kultura të tjera, të ndara sipas origjinës së tyre.
Nga populli shqiptar
- Gur gur bëhet kalaja.
- Miku i mirë njihet në ditë të vështirë.
- Gjuha s’ka kocka, por thyen kocka.
- Mos shiko gunën, po shiko punën.
- Bëj mirë e hidhe në det.
- Dita e mirë duket që në mëngjes.
- Më mirë një mik se një thes me florinj.
- Puna e ndershme nuk turpëron.
- Kush flet shumë, gabon shumë.
- E vërteta del si vaji mbi ujë.
- Nderi nuk blihet me para.
- Shtëpia është e shenjtë, edhe kur është kasolle.
- Mos i bëj tjetrit atë që nuk do të ta bëjnë ty.
- I zoti e nxjerr gomarin nga balta.
- Ku ka tym, ka edhe zjarr.
- Po nuk qau foshnja, nëna nuk ia jep qumështin.
- Shoku i vjetër është si vera e mirë.
- S’ka pemë pa gjethe, s’ka njeri pa të meta.
- S’mbahet shtëpia me fjalë.
- Në gojë mjaltë, në zemër helm.
- Më mirë të humbasësh mallin sesa besën.
- Njeriu që ka turp, ka edhe besë.
- Gjella me kripë e fjala me radhë.
- Bleta nuk ka mjekër, por jep mjaltë.
- Bukën mos e përbuz, se s’e di si të vjen dita.
- Punët e mira bëhen në heshtje.
- Njeriu i mençur e ka fjalën në fund.
- Mëso sa je i ri, që të kesh kur të plakesh.
- Koha është mjeku më i mirë.
- Më mirë një fund i hidhur, se një hidhërim pa fund.
- I ngopuri nuk e kupton të uriturin.
- Shokun s’e ndërron si rrobat.
- Ku s’ka dashuri, as fjalët nuk vlejnë.
- Nëse nuk mund të ndihmosh, mos e pengo.
- Rrënja e të keqes është harresa.
- Gjarpri vret, por edhe fjala.
- Kujdes nga ai që të qesh shumë.
- Qeshi me gojë, por jo me zemër.
- Mos u mundo të kapësh hijen.
- Mos i fol kalit për të ecur, fol karrocierit.
- Në hall, edhe pula të duket si shqiponjë.
- Ku s’ka dru, nuk ndizet zjarr.
- Kur s’do nuse, i thotë edhe shtratit shtrembër.
- Po të duan, të thonë edhe budallait i zgjuar.
- Vëllezërit zihen, por nuk urrehen.
- Shatërvani i fjalëve nuk ndalet me duar.
- Mendja e pleqërisë është më e rëndë se vetë pleqëria.
- Me një gur vriten dy zogj.
- Hëngri pulën, por e la vezën.
- S’mund të lidhësh qenin me salsiçe.
- Kush punon tokën, nuk e ha buka.
- Shtëpia pa libra është si trupi pa shpirt.
Nga bota
- Drita e diellit nuk fshihet me dorë. – (Spanjolle)
- Dija është një pasuri që nuk të vidhet. – (Indiane)
- Kush nuk di të heshtë, nuk di të mendojë. – (Japoneze)
- Është më mirë të ndezësh një qiri se sa të mallkosh errësirën. – (Kineze)
- Uji i qetë është më i thellë. – (Ruse)
- Një fjalë e mirë zbut edhe zemrën më të fortë. – (Arabe)
- Nuk është i pasur ai që ka më shumë, por ai që ka nevojë për më pak. – (Spanjolle)
- Mos e gjyko librin nga kopertina. – (Amerikane)
- Një hap në kohë kursen njëqind më vonë. – (Angleze)
- Pema që jep fruta, është ajo që goditet më shumë. – (Latine)
- Ai që pret, ka gjithmonë më shumë se ai që nxiton. – (Kineze)
- Kush gërmon për të tjerët, bie vetë në gropë. – (Gjermane)
- Një zemër e qetë është më e fortë se një grusht i fortë. – (Afrikane)
- Ai që gjen rrugën pa u humbur, nuk mëson kurrë. – (Frënge)
- Nuk mund ta ndryshosh erën, por mund të drejtosh velat. – (Norvegjeze)
- Dashuria nuk ka nevojë për fjalë të mëdha. – (Frënge)
- Jeta është si një pasqyrë: të buzëqesh vetëm kur i buzëqesh. – (Japoneze)
- Drita s’ka nevojë të bërtasë për të ndriçuar. – (Hinduse)
- Më mirë të jesh i urtë sesa i zhurmshëm. – (Turke)
- Kush niset pa qëllim, mbërrin askund. – (Angleze)
- Mëso nga e kaluara, jeto në të tashmen, shpreso për të ardhmen. – (Internacionale)
- Kur bien të gjithë, ngrihu i pari. – (Polake)
- Ai që ndihmon të tjerët, ndihmon edhe veten. – (Afrikane)
- Një mik i mirë është pasuri më e madhe. – (Gjermane)
- Sa më shumë dritë, aq më pak hije. – (Italiane)
- Urtësia nuk vjen me moshën, por me reflektimin. – (Japoneze)
- Kur heshtja flet, zhurma nuk ka më kuptim. – (Kineze)
- Një e vërtetë e hidhur është më mirë se një gënjeshtër e ëmbël. – (Ruse)
- Bota është një pasqyrë e vetvetes. – (Indiane)
- Kush ecën me të mençurit, bëhet i mençur. – (Biblike)
- Gjërat më të mëdha nisin me një hap të vogël. – (Kineze)
- Fjala është si shigjeta, një herë lëshuar nuk kthehet më. – (Persiane)
- E nesërmja i përket atyre që e përgatitin sot. – (Norvegjeze)
- Një zemër e pastër pasqyron gjithçka rreth saj. – (Arabe)
- I mençuri flet kur ka diçka për të thënë, budallai kur do të thotë diçka. – (Greke)
- Një njeri pa ëndrra është si një zog pa krahë. – (Japoneze)
- Kujt i pëlqen lulja, nuk e këput rrënjën. – (Spanjolle)
- Uji nuk lufton, por e shkatërron shkëmbin. – (Taoiste)
- Më mirë një pyetje e mençur se një përgjigje e gabuar. – (Frënge)
- Suksesi fillon me vetëbesim. – (Amerikane)
- Një orë në heshtje vlen më shumë se një ditë me zhurmë. – (Kineze)
- Të gjitha rrugët çojnë diku, vetëm nëse e di ku do të shkosh. – (Latine)
- Zgjuarsia nuk matet me fjalë, por me veprime. – (Gjermane)
- Ai që s’ka sy të shohë, nuk do as zemrën të ndjejë. – (Portugeze)
- Kush ka durim, merr gjithçka. – (Italiane)