Pas rënies së sistemit të centralizuar në fillim të viteve 1990, kinemaja shqiptare humbi jo vetëm modelin e vjetër të financimit, por edhe shumë prej hapësirave ku filmat takoheshin me publikun. Sallat u mbyllën ose humbën funksionin, prodhimi u rrallua dhe lidhjet profesionale u dobësuan. Në këtë boshllëk, festivalet e filmit u shfaqën gradualisht si një nga mënyrat më të rëndësishme për të ringjallur jetën kinematografike.
Ndryshe nga industria e mëparshme, e organizuar nga shteti, këto nisma u ngritën kryesisht nga shoqata kulturore, kineastë, kuratorë dhe grupe të pavarura. Ato krijuan vende ku mund të shfaqeshin filma vendas e ndërkombëtarë, të zhvilloheshin debate dhe të ndërtoheshin marrëdhënie mes autorëve, producentëve, studentëve dhe publikut.
Nga boshllëku i tranzicionit te festivalet e para të qëndrueshme
Ringritja nuk ndodhi menjëherë. Gjatë viteve 1990, vëmendja ishte përqendruar te mbijetesa e vetë prodhimit filmik, ndërsa mungonin fondet, kinematë funksionale dhe strukturat e qëndrueshme organizative. Ndryshimi u bë më i dukshëm në fillim të viteve 2000.
DokuFest nisi në Prizren më 2002, me synimin për të gjallëruar jetën kulturore të qytetit përmes dokumentarit dhe filmit të shkurtër. Një vit më vonë u krijua Tirana International Film Festival, festivali i parë ndërkombëtar i filmit në Shqipëri. Të dyja ngjarjet dëshmuan se publiku kishte nevojë për ekrane alternative, ndërsa kineastët kërkonin hapësira të reja prezantimi.
Në vitet pasuese u shtuan nisma të tjera. PriFest u themelua në Prishtinë më 2009, ndërsa Anibar nisi në Pejë më 2010, duke u përqendruar te filmi i animuar. Në Shqipëri, DEA Film Festival dhe veprimtari të tjera në Tiranë, Sarandë, Gjirokastër, Korçë e qytete të ndryshme zgjeruan hartën e shfaqjeve. Kështu u formua një skenë rajonale me profile të ndryshme, nga filmi artistik e dokumentari te animacioni, prodhimet studentore dhe eksperimentale.
Më shumë se projeksione filmash
Festivalet nuk u kufizuan te shfaqja e veprave. Me kalimin e kohës, programet u pasuruan me biseda me autorët, panele, masterklasa, seminare dhe punëtori. Kjo i shndërroi në qendra të përkohshme edukimi dhe shkëmbimi profesional.
Për regjisorët e rinj, pjesëmarrja krijonte mundësi për të marrë komente, për të njohur producentë dhe për të kuptuar mënyrën se si një projekt mund të zhvillohej për tregun ndërkombëtar. Studentët përfitonin nga takimi me profesionistë që vinin nga vende dhe tradita të ndryshme filmike. Ndërsa për publikun, diskutimi pas shfaqjes e kthente filmin nga konsum kulturor në përvojë të përbashkët.
Disa festivale ngritën edhe platforma të posaçme për zhvillimin e projekteve, prezantimin para financuesve dhe krijimin e bashkëprodhimeve. Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme për vende me treg të vogël, ku një film shpesh nuk mund të realizohet vetëm me burime vendase.
Qyteti si pjesë e përvojës kinematografike
Një nga tiparet më të dallueshme të këtyre organizimeve ishte përdorimi i hapësirave alternative. Filmat u shfaqën në kinema të vjetra, teatro, sheshe, oborre, ndërtesa historike dhe ekrane të hapura. Në Prizren, për shembull, arkitektura e qytetit u bë pjesë e identitetit të DokuFestit, ndërsa festivale të tjera përdorën bregdetin ose qendrat urbane për të afruar audiencën.
Për disa ditë, qytetet merrnin një ritëm tjetër. Vizitorët ndiqnin programet, artistët takoheshin me publikun dhe bizneset lokale përfitonin nga lëvizja e shtuar. Kështu, festivali ndikonte jo vetëm në kulturë, por edhe në turizëm, mikpritje dhe promovimin e vendit.
Temat sociale dhe hapja ndaj botës
Programet sollën në ekran çështje që shpesh kishin pak hapësirë në shpërndarjen tradicionale: të drejtat e njeriut, emigracionin, luftën, kujtesën, barazinë gjinore, mjedisin dhe jetën e komuniteteve të margjinalizuara. Dokumentarët dhe filmat e shkurtër u bënë mjete të rëndësishme për të nxitur debat publik.
Me rritjen e reputacionit, disa festivale fituan status ndërkombëtar dhe u lidhën me rrjete të rëndësishme të industrisë. Kjo rriti dukshmërinë e autorëve nga Shqipëria, Kosova dhe rajoni, duke u dhënë filmave mundësi të qarkullonin përtej tregut vendas.
Sfidat e një skene ende të brishtë
Pavarësisht zhvillimit, financimi mbetet një nga problemet kryesore. Shumë organizime varen nga fondet publike, donatorët dhe partnerët ndërkombëtarë, ndërsa mungesa e mbështetjes afatgjatë e vështirëson planifikimin. Infrastruktura e kufizuar, numri i vogël i sallave dhe konkurrenca e platformave online krijojnë pengesa të tjera.
Megjithatë, festivalet kanë rikthyer filmin në jetën publike dhe kanë ndërtuar ura mes krijuesve e audiencës. Nga nisma të vogla të drejtuara nga entuziazmi, ato janë kthyer në institucione kulturore me ndikim rajonal. Rëndësia e tyre qëndron jo vetëm te filmat që shfaqin, por te komuniteti që krijojnë dhe te mundësia që u japin historive shqiptare për t’u dëgjuar në një skenë më të gjerë.