Autizmi, ose çrregullimi i spektrit të autizmit, është një gjendje neurozhvillimore që ndikon në mënyrën si një person komunikon, ndërvepron me të tjerët, përpunon informacionin dhe përjeton mjedisin përreth. Quhet “spektër” sepse karakteristikat, aftësitë dhe nevojat ndryshojnë shumë nga një individ te tjetri. Disa persona jetojnë në mënyrë të pavarur, ndërsa të tjerë kanë nevojë për mbështetje të vazhdueshme në komunikim, arsim, punësim ose aktivitetet e përditshme. Në nivel botëror, vlerësimet më të fundit tregojnë se rreth 1 në 127 persona ishte autik në vitin 2021.
Si shfaqet autizmi
Karakteristikat kryesore lidhen me komunikimin dhe ndërveprimin social, së bashku me modele të përsëritura sjelljeje, interesa të kufizuara ose nevojë të fortë për rutinë. Shenjat zakonisht fillojnë gjatë viteve të para të zhvillimit, megjithëse diagnoza mund të vendoset shumë më vonë, veçanërisht kur manifestimet janë më pak të dukshme.
Një fëmijë mund të përgjigjet rrallë ndaj emrit, të përdorë më pak gjeste për të ndarë interesin me të tjerët ose të ketë vështirësi me komunikimin reciprok. Te disa vërehet përsëritja e fjalëve apo frazave, përqendrim i fortë te tema të caktuara dhe shqetësim i madh kur ndryshon rutina.
Ndryshimet shqisore janë gjithashtu të zakonshme. Zhurma, drita, temperatura, prekja ose materiale të caktuara të veshjeve mund të perceptohen shumë më intensivisht ose më pak se te njerëzit e tjerë. Jo çdo person shfaq të njëjtat karakteristika dhe prania e një shenje të vetme nuk mjafton për diagnozë.
Shkaqet nuk lidhen me një faktor të vetëm
Nuk ekziston një shkak i vetëm i njohur. Të dhënat tregojnë se zhvillimi i spektrit ndikohet nga ndërveprimi kompleks mes faktorëve gjenetikë dhe faktorëve të tjerë biologjikë ose mjedisorë. Një probabilitet më i lartë është vërejtur, ndër të tjera, te personat që kanë një vëlla ose motër autike, në disa gjendje gjenetike, te lindjet me peshë shumë të ulët dhe në disa rrethana të shtatzënisë ose lindjes. Këta janë faktorë të lidhur me rrezikun dhe nuk nënkuptojnë se një fëmijë do të zhvillojë domosdoshmërisht autizëm.
Studimet e shumta nuk kanë gjetur lidhje shkakësore mes vaksinimit dhe autizmit. Pretendimi se vaksina kundër fruthit, shytave dhe rubeolës shkakton këtë gjendje nuk mbështetet nga provat shkencore, ndërsa të dhënat nuk tregojnë rritje të rrezikut as nga vaksinat e tjera të fëmijërisë.
Si vendoset diagnoza
Nuk ekziston një analizë gjaku apo ekzaminim i vetëm që konfirmon spektrin. Vlerësimi mbështetet te zhvillimi, sjellja, komunikimi dhe historia e personit. Te fëmijët, shqetësimet e prindërve dhe vëzhgimet gjatë kontrolleve rutinë mund të çojnë fillimisht në depistim dhe më pas në një vlerësim më të plotë.
Procesi diagnostik mund të përfshijë pediatër të zhvillimit, psikologë, psikiatër, neurologë, logopedë dhe profesionistë të tjerë sipas nevojës. Vlerësohen aftësitë gjuhësore, zhvillimi njohës, sjellja, funksionimi i përditshëm dhe historia familjare. Diagnoza mund të vendoset me besueshmëri që në moshë të vogël, megjithëse jo të gjithë identifikohen herët.
Te të rriturit procesi mund të jetë më kompleks, pasi disa tipare mund të mbivendosen me ankthin, çrregullimin e deficitit të vëmendjes me hiperaktivitet ose gjendje të tjera. Historia e zhvillimit gjatë fëmijërisë ka rëndësi të veçantë.
Mbështetja përshtatet për çdo person
Nuk ekziston një ndërhyrje e vetme që i përshtatet të gjithë spektrit. Mbështetja duhet të ndërtohet rreth aftësive, vështirësive, moshës dhe objektivave personale. Ndërhyrjet mund të përfshijnë terapi të komunikimit dhe gjuhës, mbështetje edukative, terapi okupacionale, ndërhyrje psikologjike dhe programe për zhvillimin e aftësive të jetës së përditshme. Fillimi i hershëm i shërbimeve të përshtatshme mund të ndihmojë komunikimin, ndërveprimin dhe funksionimin.
Barnat nuk trajtojnë karakteristikat bazë të autizmit. Megjithatë, në situata të caktuara ato mund të përdoren për probleme bashkëshoqëruese, si ankthi, depresioni, hiperaktiviteti, irritabiliteti ose simptoma të tjera që ndikojnë ndjeshëm në jetën e përditshme. Vendimi merret individualisht nga profesionistët shëndetësorë.
Gjendjet që mund të shfaqen së bashku
Personat autikë mund të kenë edhe epilepsi, çrregullime të gjumit, ankth, depresion, ADHD ose vështirësi të ndryshme intelektuale dhe të të nxënit. Aftësitë njohëse ndryshojnë gjerësisht: disa kanë vështirësi të konsiderueshme, ndërsa të tjerë mund të kenë aftësi mesatare ose shumë të zhvilluara në fusha të caktuara.
Për këtë arsye, kujdesi nuk duhet të përqendrohet vetëm te diagnoza. Kontrolli i shëndetit fizik dhe mendor, përshtatja e ambientit, mbështetja në shkollë dhe në punë dhe respektimi i mënyrës së preferuar të komunikimit janë pjesë e rëndësishme e mirëqenies.
Autizmi vazhdon edhe në moshë të rritur
Spektri është një gjendje gjatë gjithë jetës, por nevojat mund të ndryshojnë me moshën. Kalimi nga shkolla drejt universitetit, punës ose jetesës së pavarur mund të kërkojë forma të reja mbështetjeje. Për disa të rritur, diagnoza e marrë më vonë ndihmon të kuptojnë më mirë vështirësitë e mëparshme, pikat e tyre të forta dhe mënyrën se si mund të përshtatin mjedisin për të funksionuar më mirë.
Qasja moderne synon jo vetëm menaxhimin e vështirësive, por edhe pjesëmarrjen, autonominë dhe respektimin e nevojave individuale. Një mjedis më i kuptueshëm, kujdesi shëndetësor i aksesueshëm dhe mbështetja e përshtatur mund të ndikojnë drejtpërdrejt në cilësinë e jetës.