Arterioskleroza është termi që përshkruan trashjen, ngurtësimin dhe humbjen e elasticitetit të arterieve. Me kalimin e kohës, muret e enëve të gjakut mund të bëhen më pak fleksibël dhe qarkullimi të vështirësohet. Brenda këtij grupi bën pjesë edhe ateroskleroza, forma më e njohur, në të cilën yndyrnat, kolesteroli, kalciumi dhe substanca të tjera grumbullohen në murin arterial duke formuar pllaka. Këto depozita mund të ngushtojnë arterien ose të çahen, duke favorizuar krijimin e mpiksjeve.
Si zhvillohet dëmtimi i arterieve
Procesi zakonisht ecën ngadalë dhe mund të fillojë shumë përpara se të shfaqen simptoma. Dëmtimi i shtresës së brendshme të arteries krijon kushte që kolesteroli dhe qelizat e tjera të grumbullohen në murin e saj. Me kalimin e viteve, pllaka mund të zmadhohet, të forcohet dhe të kufizojë kalimin e gjakut.
Rreziku nuk lidhet vetëm me ngushtimin gradual. Një pllakë e paqëndrueshme mund të çahet papritur dhe mbi të të formohet një tromb. Nëse bllokohet furnizimi me gjak i zemrës, mund të ndodhë infarkt; nëse ndërpritet qarkullimi drejt trurit, pasoja mund të jetë goditja cerebrale.
Faktorët që rrisin rrezikun
Kolesteroli i lartë, tensioni i lartë i gjakut, pirja e duhanit dhe diabeti janë ndër faktorët më të rëndësishëm të modifikueshëm. Rreziku shtohet gjithashtu nga mbipesha, mungesa e aktivitetit fizik, dieta jo e ekuilibruar dhe disa gjendje inflamatore kronike. Apnea e gjumit mund të lidhet po ashtu me një profil më të lartë kardiovaskular.
Mosha dhe historia familjare nuk mund të ndryshohen. Megjithatë, prania e tyre e bën edhe më të rëndësishëm kontrollin e faktorëve që mund të menaxhohen. Vlerësimi periodik i tensionit, yndyrnave në gjak dhe glukozës ndihmon në identifikimin e rrezikut përpara shfaqjes së komplikimeve.
Simptomat varen nga arteriet e prekura
Në fazat e hershme, arterioskleroza dhe sidomos ateroskleroza mund të mos japin asnjë shenjë. Simptomat shpesh shfaqen vetëm kur ngushtimi bëhet aq i madh sa organet nuk marrin më sasinë e nevojshme të gjakut të pasur me oksigjen.
Kur preken arteriet koronare, mund të shfaqen dhimbje ose presion në kraharor, gulçim dhe lodhje gjatë sforcimit. Në arteriet që furnizojnë trurin, dobësia ose mpirja e papritur e një ane të trupit, vështirësia në të folur, rënia e muskujve të fytyrës ose ndryshimet e papritura të shikimit janë shenja alarmi.
Nëse preken enët e këmbëve, një simptomë tipike është dhimbja gjatë ecjes që qetësohet pas pushimit. Sëmundja mund të ndikojë edhe në arteriet e veshkave, duke u lidhur me hipertension ose dëmtim të funksionit renal.
Si vendoset diagnoza
Vlerësimi nis me historinë mjekësore, faktorët e rrezikut dhe ekzaminimin fizik. Analizat e gjakut mund të matin kolesterolin, trigliceridet dhe glukozën. Në varësi të zonës së dyshuar, mjeku mund të përdorë elektrokardiogramën, ekografinë, testin e ushtrimit ose matjen e indeksit kyç-krah, i cili ndihmon në zbulimin e sëmundjes arteriale periferike.
Teknikat e imazherisë kanë rol të rëndësishëm kur kërkohet vlerësim më i hollësishëm. Angiografia, angio-CT, rezonanca magnetike dhe skaneri i kalciumit koronar përdoren në situata të caktuara për të parë arteriet, rrjedhjen e gjakut ose praninë e depozitave.
Trajtimi synon uljen e rrezikut
Menaxhimi fillon zakonisht me ndryshime të stilit të jetesës: ndalimin e duhanit, aktivitet fizik të përshtatshëm, ushqyerje të orientuar drejt shëndetit kardiovaskular dhe kontroll të peshës. Po aq i rëndësishëm është trajtimi i hipertensionit, diabetit dhe çrregullimeve të yndyrnave në gjak.
Sipas profilit të pacientit, mund të përdoren barna për uljen e kolesterolit ose presionit arterial. Terapia kundër trombozës nuk është e njëjtë për të gjithë dhe nuk duhet nisur pa këshillë mjekësore; për shembull, aspirina në dozë të ulët nuk rekomandohet automatikisht për çdo person vetëm për parandalim.
Kur ngushtimi është i rëndë ose rrezikon furnizimin e një organi, mund të nevojiten procedura për rikthimin e qarkullimit. Angioplastika me vendosje stenti përdoret në disa raste, ndërsa sëmundja e avancuar koronare mund të kërkojë bypass. Zgjedhja varet nga vendndodhja e bllokimit, simptomat, rreziku dhe gjendja e përgjithshme.
Dhimbja e fortë në kraharor, vështirësia e papritur në frymëmarrje, dobësia e njëanshme, çrregullimi i të folurit ose humbja e papritur e shikimit kërkojnë ndihmë urgjente. Kontrolli i faktorëve të rrezikut para se të shfaqen këto shenja mbetet mënyra më e rëndësishme për të ulur mundësinë e komplikimeve.