Asfiksia është një gjendje e rrezikshme që shfaqet kur organizmi nuk merr oksigjen të mjaftueshëm ose kur frymëmarrja pengohet në mënyrë serioze. Pasojat mund të zhvillohen shpejt, sepse truri, zemra dhe organet e tjera varen vazhdimisht nga furnizimi me oksigjen. Nëse pengesa nuk korrigjohet, mund të ndodhin humbje e vetëdijes, dëmtime neurologjike, ndalim i zemrës dhe vdekje. Për këtë arsye, shenjat e një bllokimi të rëndë të rrugëve të frymëmarrjes konsiderohen emergjencë.
Çfarë ndodh në organizëm
Frymëmarrja normale sjell oksigjen në mushkëri, prej nga ai kalon në gjak dhe transportohet drejt indeve. Asfiksia ndërhyn në këtë proces. Problemi mund të jetë mekanik, si bllokimi i rrugëve të ajrit ose presioni mbi qafë, por mund të lidhet edhe me një mjedis ku përqendrimi i oksigjenit është tepër i ulët.
Kur truri mbetet pa oksigjen, dëmtimi mund të nisë brenda pak minutash. Shpejtësia e përkeqësimit varet nga shkaku, shkalla e pengesës, kohëzgjatja dhe gjendja shëndetësore e personit.
Shkaqet më të zakonshme
Mbytja nga ushqimi ose një trup i huaj është ndër situatat më të njohura. Një objekt mund të bllokojë pjesërisht ose plotësisht rrugët e frymëmarrjes. Fëmijët e vegjël janë veçanërisht të ekspozuar ndaj ushqimeve dhe sendeve të vogla, ndërsa te të rriturit rreziku mund të rritet nga çrregullimet e gëlltitjes, konsumimi i alkoolit ose probleme neurologjike.
Asfiksia mund të lidhet gjithashtu me mbytjen në ujë, ku zhytja ose qëndrimi nën lëng pengon frymëmarrjen. Presioni në qafë mund të kufizojë kalimin e ajrit ose rrjedhjen e gjakut drejt trurit dhe mund të shkaktojë dëmtime edhe kur në lëkurë nuk shihen shenja të qarta.
Tymi dhe disa gaze janë një tjetër rrezik. Monoksidi i karbonit, për shembull, dëmton transportin dhe përdorimin e oksigjenit nga organizmi. Ekspozimi i rëndë mund të shkaktojë konfuzion, humbje të vetëdijes, çrregullime të ritmit të zemrës, koma ose vdekje.
Shenjat që kërkojnë reagim të menjëhershëm
Simptomat ndryshojnë sipas shkakut. Kur rruga e ajrit bllokohet rëndë, personi mund të mos jetë në gjendje të flasë, të marrë frymë normalisht ose të kollitet me forcë. Mund të dëgjohen tinguj të pazakontë gjatë frymëmarrjes, ndërsa buzët ose lëkura mund të marrin ngjyrë të kaltër për shkak të mungesës së oksigjenit.
Me përkeqësimin e gjendjes shfaqen hutim, dobësi, marramendje, humbje koordinimi dhe më pas humbje e vetëdijes. Në situata të rënda frymëmarrja mund të ndalet dhe të pasohet nga arresti kardiak.
Çfarë bëhet në rast mbytjeje nga një objekt
Nëse një person kollitet fuqishëm dhe ende mund të flasë e të marrë frymë, ai duhet nxitur të vazhdojë kollën dhe të vëzhgohet. Ndërhyrja bëhet urgjente kur nuk arrin të flasë, të kollitet efektivisht ose të marrë frymë.
Udhëzimet aktuale për të rriturit dhe fëmijët e vetëdijshëm me bllokim të rëndë rekomandojnë cikle me pesë goditje në shpinë të ndjekura nga pesë shtytje abdominale, derisa objekti të dalë ose personi të humbasë reagimin. Tek foshnjat nën një vjeç përdoren pesë goditje në shpinë të alternuara me pesë shtytje në kraharor, jo shtytje abdominale. Nëse personi bëhet i pavetëdijshëm, kërkohet aktivizimi i urgjencës dhe fillimi i reanimimit kardiopulmonar sipas udhëzimeve të ndihmës së parë.
Nuk duhet kërkuar verbërisht me gishta një objekt që nuk shihet në gojë, sepse mund të shtyhet më thellë.
Diagnostikimi dhe trajtimi
Në spital, prioriteti është rikthimi dhe stabilizimi i frymëmarrjes dhe qarkullimit. Mjekët vlerësojnë nivelin e oksigjenit, gjendjen neurologjike, zemrën dhe mushkëritë, ndërsa ekzaminimet varen nga shkaku. Mund të nevojiten analiza gjaku, imazheri, elektrokardiogramë ose ekzaminime të rrugëve të frymëmarrjes.
Trajtimi ndryshon sipas mekanizmit. Një trup i huaj mund të kërkojë heqje profesionale, ndërsa helmimi me monoksid karboni trajtohet me oksigjen dhe, në raste të përzgjedhura, mund të merret në konsideratë oksigjenoterapia hiperbarike. Personat që kanë kaluar një episod të rëndë mund të kërkojnë monitorim për dëmtime neurologjike, pulmonare ose kardiake.
Parandalimi ka rol vendimtar
Ushqimi duhet përtypur mirë dhe sendet e vogla duhen mbajtur larg fëmijëve. Mbikëqyrja pranë ujit, aftësitë bazë të notit dhe respektimi i rregullave të sigurisë ulin rrezikun e mbytjes. Pajisjet që prodhojnë monoksid karboni duhet të përdoren vetëm në kushte të sigurta dhe ambientet e banimit duhet të kenë masa të përshtatshme mbrojtëse.
Çdo episod me humbje të vetëdijes, vështirësi të rëndë në frymëmarrje, ngjyrë të kaltër të buzëve, konfuzion ose ekspozim ndaj mbytjes në ujë, tymit apo presionit në qafë kërkon vlerësim të menjëhershëm mjekësor, edhe kur personi duket se është përmirësuar.