Alzheimeri është një sëmundje neurodegjenerative progresive që dëmton kujtesën, të menduarit dhe aftësinë për të kryer veprimtaritë e përditshme. Ai përbën shkakun më të zakonshëm të demencës, por nuk është pjesë e pashmangshme e plakjes. Ndryshimet në tru mund të fillojnë shumë vite përpara se familjarët ose vetë personi të vërejnë vështirësitë e para.
Në zhvillimin e sëmundjes lidhen dy procese kryesore biologjike: grumbullimi i proteinës beta-amiloid në formën e pllakave dhe ndryshimet e proteinës tau, e cila krijon ngatërrime brenda qelizave nervore. Me kalimin e kohës dëmtohen lidhjet mes neuroneve, qelizat vdesin dhe zona të caktuara të trurit tkurren.
Shenjat e para që nuk duhen neglizhuar
Harresa e rastësishme nuk do të thotë domosdoshmërisht sëmundje. Shqetësimi rritet kur personi harron vazhdimisht biseda ose ngjarje të fundit, përsërit të njëjtat pyetje, humbet sende në vende të pazakonta dhe nuk arrin të rikthejë hapat për t’i gjetur. Mund të shfaqen vështirësi në planifikimin e pagesave, ndjekjen e një recete ose organizimin e detyrave të zakonshme.
Shenja të tjera janë humbja e orientimit në kohë dhe hapësirë, vështirësia për të gjetur fjalët, gjykimi më i dobët dhe tërheqja nga aktivitetet shoqërore. Ndryshimet në humor mund të përfshijnë ankth, apati, irritim ose mosbesim. Në fazat e hershme, individi shpesh vazhdon të jetë i pavarur, megjithëse i nevojitet më shumë kohë për detyrat komplekse.
Si përparon sëmundja
Në fazën e mesme dëmtimi i kujtesës bëhet më i dukshëm. Personi mund të ngatërrojë emrat, të humbasë rrugën edhe në mjedise të njohura, të ketë çrregullime të gjumit ose të kërkojë ndihmë për veshjen, gatimin dhe higjienën. Sjellja mund të ndryshojë, ndërsa episode të agjitacionit ose bredhjes kërkojnë masa të posaçme sigurie.
Në fazën e avancuar, komunikimi kufizohet dhe nevojitet ndihmë e vazhdueshme. Mund të humbasë aftësia për të ecur, për të gëlltitur dhe për të kontrolluar funksionet trupore. Rreziku i infeksioneve, kequshqyerjes, rrëzimeve dhe komplikimeve nga qëndrimi i zgjatur në shtrat rritet ndjeshëm.
Shkaqet dhe faktorët e rrezikut
Mosha është faktori më i fortë i rrezikut, por sëmundja mund të shfaqet edhe para moshës 65-vjeçare. Historia familjare dhe variante të caktuara gjenetike mund ta rrisin mundësinë, ndërsa format e trashëguara drejtpërdrejt janë të rralla.
Shëndeti i trurit lidhet edhe me atë të zemrës dhe enëve të gjakut. Tensioni i lartë, diabeti, kolesteroli i lartë, pirja e duhanit, mungesa e aktivitetit fizik dhe izolimi shoqëror lidhen me rrezik më të madh të rënies njohëse. Udhëzimet e përditësuara theksojnë gjithashtu rëndësinë e trajtimit të humbjes së dëgjimit, gjumit të mirë, edukimit, aktivitetit mendor dhe parandalimit të dëmtimeve në kokë. Këto masa nuk japin garanci, por mund të ulin ose vonojnë një pjesë të rasteve të demencës.
Si vendoset diagnoza
Vlerësimi përfshin bisedën me pacientin dhe familjarët, testet e kujtesës, gjuhës, vëmendjes dhe arsyetimit, si edhe kontrollin e aftësisë për të funksionuar në jetën e përditshme. Analizat e gjakut ndihmojnë në përjashtimin e shkaqeve të tjera, si çrregullimet e tiroides, mungesat vitaminike ose efektet e barnave. Rezonanca magnetike ose tomografia përdoren për të kërkuar goditje, tumore dhe ndryshime të tjera në tru.
Biomarkuesit e amiloidit dhe tau mund të maten përmes lëngut cerebrospinal, imazherisë PET dhe, gjithnjë e më shumë, analizave të posaçme të gjakut. Testet e reja nuk duhet të përdoren si kontroll i përgjithshëm dhe as të interpretohen të vetme; ato vlerësohen së bashku me simptomat dhe ekzaminimet klinike.
Trajtimet dhe kujdesi i përditshëm
Nuk ekziston ende një kurë që e zhduk sëmundjen. Disa barna, si frenuesit e kolinesterazës dhe memantina, mund të lehtësojnë përkohësisht simptoma të kujtesës, të menduarit ose funksionimit. Në vendet ku janë miratuar, për pacientë të përzgjedhur me dëmtim të lehtë njohës ose demencë të lehtë, antitrupat kundër amiloidit, si lecanemab dhe donanemab, mund të ngadalësojnë përparimin, por nuk rikthejnë qelizat e humbura.
Këto terapi kërkojnë konfirmim të pranisë së amiloidit dhe monitorim me rezonancë, sepse mund të shkaktojnë ënjtje ose gjakderdhje të vogla në tru. Vendimi merret individualisht, duke peshuar përfitimin, rrezikun, sëmundjet shoqëruese dhe barnat që përdor pacienti.
Rutinat e qëndrueshme, aktiviteti fizik i përshtatur, ushqyerja e mirë, korrigjimi i shikimit dhe dëgjimit, si edhe një mjedis i sigurt ndihmojnë në ruajtjen e pavarësisë. Familjarët kanë nevojë për informacion, pushim dhe mbështetje, sepse kujdesi afatgjatë mund të jetë fizikisht dhe emocionalisht i rëndë.