Në fillim të shekullit XX, shqiptarët jetonin ende brenda Perandorisë Osmane, të ndarë në vilajete dhe pa institucione të përbashkëta shtetërore. Megjithatë, lëvizja kombëtare kishte hyrë në një fazë më të organizuar. Shkollat, klubet patriotike, botimet dhe veprimtaria e kolonive jashtë trojeve shqiptare po krijonin një hapësirë të re bashkëpunimi. Në qendër të këtij zhvillimi qëndronte një çështje vendimtare: mënyra se si do të shkruhej shqipja.
Mungesa e një alfabeti të njësuar nuk ishte vetëm problem gjuhësor. Ajo vështirësonte hartimin e abetareve, pengonte qarkullimin e librave dhe krijonte barriera mes nxënësve, mësuesve e autorëve nga krahina të ndryshme. Për një popull që kërkonte të forconte vetëdijen kombëtare, një sistem i përbashkët shkrimi ishte domosdoshmëri.
Një gjuhë e shkruar me disa alfabete
Para vitit 1908, shqipja shkruhej me sisteme të ndryshme grafike. Në qarkullim gjendeshin alfabete me bazë latine, greke ose arabe, si edhe variante të hartuara nga shoqëri kulturore dhe figura të Rilindjes Kombëtare. Ndër më të njohurit ishin alfabeti i Stambollit dhe ai i shoqërisë “Bashkimi” të Shkodrës.
Kjo shumësi lidhej me historinë politike, përkatësitë fetare dhe ndikimet kulturore të rajonit. Megjithëse secili variant kishte mbështetësit e vet, përdorimi paralel i tyre e bënte të vështirë krijimin e botimeve të përbashkëta. Një libër i shtypur në një qytet mund të mos lexohej lehtësisht në një zonë tjetër, ndërsa mësuesit shpesh punonin me materiale të ndryshme.
Klubet shqiptare e kuptuan se zgjidhja kërkonte marrëveshje të gjerë. Pas ndryshimeve politike të vitit 1908 në Perandorinë Osmane, u krijua një klimë më e favorshme për organizimin e veprimtarive kombëtare. Në këtë sfond lindi nisma për një kongres kushtuar alfabetit.
Mbledhja historike në Manastir
Kongresi i Manastirit zhvilloi punimet nga 14 deri më 22 nëntor 1908, në qytetin që sot quhet Bitola, në Maqedoninë e Veriut. Në të u përfaqësuan klube dhe shoqëri nga trevat shqiptare, si edhe komunitete të mërgatës. Pjesëmarrësit vinin nga mjedise të ndryshme fetare, krahinore dhe profesionale, por ndanin bindjen se arsimi shqip kishte nevojë për një bazë të përbashkët.
Diskutimet nuk ishin të thjeshta. Zgjedhja e alfabetit prekte jo vetëm mënyrën e shkrimit, por edhe orientimin kulturor të lëvizjes kombëtare. Kongresi ngriti një komision prej 11 anëtarësh, të kryesuar nga Gjergj Fishta, për të shqyrtuar variantet dhe për të gjetur një zgjidhje të pranueshme.
Në përfundim, delegatët pranuan përdorimin e dy sistemeve me bazë latine: alfabetin e Stambollit dhe një variant të ndërtuar mbi parimet e alfabetit “Bashkimi”. Ky kompromis shmangu përplasjen mes grupeve dhe vendosi orientimin latin të shkrimit të shqipes. Me kalimin e kohës, përdorimi praktik i varianteve çoi në afrimin e tyre dhe në konsolidimin e alfabetit me 36 shkronja që përdoret sot.
Një vendim përtej çështjes së shkronjave
Rezultati kishte domethënie më të gjerë se zgjedhja e shenjave grafike. Përfaqësues nga hapësira të ndryshme shqiptare arritën një marrëveshje kulturore me ndikim mbarëkombëtar. Besimi fetar dhe prejardhja krahinore nuk u vendosën mbi interesin e përbashkët.
Ky bashkëpunim tregoi se shqiptarët mund të ndërtonin institucione përfaqësuese dhe të merrnin vendime strategjike edhe pa pasur ende shtetin e tyre. Alfabeti u shndërrua në simbol bashkimi dhe në instrument praktik për modernizimin e arsimit.
Pas vitit 1908, botimi i abetareve, gazetave, revistave dhe veprave letrare mori një shtysë të re. Mësuesit mund të përdornin materiale më të afërta mes tyre, ndërsa shtypshkronjat prodhonin tekste për një publik më të gjerë. Fjala e shkruar nisi të qarkullonte më shpejt dhe të lidhte qendra kulturore që më parë vepronin të ndara.
Përhapja e alfabetit dhe kundërshtimet
Zbatimi i vendimit nuk kaloi pa pengesa. Qarqe politike dhe fetare kundërshtuan përdorimin e shkronjave latine, ndërsa në disa zona pati përpjekje për të nxitur sisteme alternative. Megjithatë, klubet patriotike, mësuesit dhe botuesit vazhduan ta përhapnin alfabetin e miratuar në Manastir.
Vetëm një vit më vonë, Kongresi i Elbasanit dhe hapja e Shkollës Normale i dhanë mbështetje të mëtejshme arsimit kombëtar dhe përgatitjes së mësuesve. Këto zhvillime krijuan vazhdimësi mes njësimit të shkrimit dhe ndërtimit të institucioneve arsimore shqiptare.
Trashëgimia në rrugën drejt Pavarësisë
Kongresi i Manastirit nuk e krijoi i vetëm lëvizjen kombëtare, por i dha asaj një mjet të fuqishëm komunikimi. Idetë politike, tekstet shkollore dhe krijimtaria letrare mund të përhapeshin në një formë më të kuptueshme për shqiptarët e krahinave të ndryshme.
Katër vjet më pas, më 28 nëntor 1912, u shpall Pavarësia e Shqipërisë. Deri atëherë, puna e mësuesve, shoqërive kulturore, autorëve dhe mërgatës kishte ndihmuar në formimin e një vetëdijeje të përbashkët. Vendimi i marrë në Manastir mbeti një nga arritjet më të qëndrueshme të periudhës: krijoi themelet e komunikimit modern në shqip dhe bashkoi rreth së njëjtës mënyrë shkrimi breza të tërë.