Pas shekujve të trazuar që sollën rënien e qëndresës shqiptare dhe zgjerimin osman në Ballkan, një pjesë e popullsisë u detyrua të kërkonte strehë përtej detit. Nga fundi i shekullit XV dhe gjatë shekullit XVI, grupe të shumta shqiptarësh u vendosën në Italinë e Jugut, kryesisht në Kalabri, Siçili, Pulia dhe zona të tjera të Mbretërisë së Napolit. Këto bashkësi, që më vonë do të njiheshin si arbëreshë, morën me vete jo vetëm kujtimin e vendit të origjinës, por edhe gjuhën, ritin fetar, këngët, zakonet dhe mënyrën e tyre të jetesës.
Emigrimi nuk ishte zgjedhje e lehtë. Ai ndodhi në një periudhë presionesh ushtarake, ndryshimesh fetare dhe pasigurie politike. Për shumë familje, largimi drejt brigjeve italiane ishte mënyrë për të shpëtuar jetën dhe për të ruajtur një identitet që rrezikonte të humbiste. Por ajo që ndodhi më pas e bëri këtë mërgatë një nga rastet më të veçanta të qëndresës kulturore në Evropë.
Një atdhe i ri, një kujtesë e vjetër
Arbëreshët u vendosën në fshatra dhe qyteza ku krijuan jetë të organizuar komunitare. Në mjedisin italian, ata nuk u tretën menjëherë në kulturën vendase. Përkundrazi, ndërtuan një botë të brendshme ku familja, kisha dhe tradita u kthyen në shtylla të ruajtjes së përkatësisë.
Në shtëpi flitej arbërishtja. Në festa këndoheshin këngë të trashëguara. Në ceremonitë martesore, në ritet fetare dhe në kujtesën gojore, brezat përcillnin histori për prejardhjen, për largimin dhe për lidhjen shpirtërore me Arbërinë. Kjo kujtesë nuk ishte thjesht nostalgji. Ajo u bë mënyrë për të mbajtur gjallë një identitet të veçantë, larg trojeve të të parëve.
Roli i ritit bizantin ishte i rëndësishëm. Kisha, në shumë vendbanime arbëreshe, nuk shërbeu vetëm si hapësirë fetare, por edhe si institucion që ndihmoi në ruajtjen e gjuhës dhe të zakoneve. Përmes liturgjisë, këngëve dhe edukimit, ajo mbajti të bashkuar komunitetin.
Gjuha si mburojë ndaj asimilimit
Kontributi më i madh i arbëreshëve lidhet me ruajtjen e së folmes së tyre. Arbërishtja u transmetua brez pas brezi, kryesisht në familje dhe në jetën e përditshme. Për shkak të shkëputjes nga trojet shqiptare, ajo ruajti shumë tipare të hershme, por njëkohësisht u ndikua edhe nga mjedisi italian ku u zhvillua.
Kjo e bën arbërishten një pasuri të veçantë për studiuesit e gjuhës. Ajo nuk është thjesht një dialekt i mbetur në kohë, por një formë e gjallë komunikimi, e cila dëshmon lidhjet historike të shqiptarëve me Mesdheun dhe aftësinë e një komuniteti për të mbrojtur fjalën amtare në kushte të vështira.
Në fshatrat arbëreshe, përdorimi i gjuhës nuk ishte vetëm zakon familjar. Ishte edhe shenjë dalluese. Të flisje arbërisht do të thoshte të ruaje kujtesën e origjinës, të njihje përkatësinë dhe të përçoje te fëmijët një trashëgimi që nuk gjendej në librat zyrtarë të kohës.
Shkrimi, shkolla dhe figurat kulturore
Arbëreshët nuk e ruajtën trashëgiminë vetëm në formë gojore. Me kalimin e kohës, ata krijuan edhe një traditë të rëndësishme shkrimi. Klerikë, poetë dhe studiues të dalë nga këto komunitete hartuan tekste fetare, këngë, dorëshkrime, fjalorë dhe përpjekje gramatikore që ndihmuan në dokumentimin e së folmes.
Një nga emrat më të njohur është Jul Variboba, autor i rëndësishëm i letërsisë së hershme arbëreshe. Me krijimtarinë e tij, ai tregoi se arbërishtja mund të përdorej jo vetëm për komunikim të përditshëm, por edhe për shprehje poetike dhe fetare. Në shekujt që pasuan, figura të tjera arbëreshe do të luanin rol të rëndësishëm në kulturën shqiptare, sidomos në periudhën e Rilindjes Kombëtare.
Kolegjet fetare dhe qendrat arsimore në Kalabri e Sicili ndihmuan në formimin e brezave të rinj. Ato u kthyen në vende ku ruhej kujtesa gjuhësore dhe ku përgatiteshin njerëz që më vonë do të jepnin ndihmesë në zhvillimin e mendimit shqiptar.
Një trashëgimi që i mbijetoi shekujve
Trashëgimia arbëreshe nuk kufizohet te gjuha. Ajo përfshin këngë popullore, rite martesore, veshje tradicionale, legjenda, valle dhe mënyra të veçanta të jetesës. Në këto elemente ruhet kujtimi i një bote të vjetër shqiptare, e përshtatur në një vend të ri, por pa humbur thelbin.
Për më shumë se pesë shekuj, arbëreshët arritën të krijonin një identitet të qëndrueshëm jashtë kufijve etnikë. Ata u bënë urë kulturore mes Shqipërisë dhe Italisë, duke dëshmuar se gjuha dhe tradita mund të mbijetojnë kur kthehen në pjesë të jetës së përditshme.
Sot, kjo trashëgimi mbetet një pasuri e çmuar për kulturën shqiptare. Ajo kujton se identiteti nuk ruhet vetëm me monumente dhe dokumente, por edhe me fjalën që flitet në familje, me këngën që përcillet në festa dhe me kujtesën që një komunitet vendos të mos e harrojë.