Kanceri i pankreasit zhvillohet kur qelizat e këtij organi fillojnë të shumohen në mënyrë të pakontrolluar. Pankreasi ndodhet thellë në abdomen, pas stomakut, dhe kryen dy detyra thelbësore: prodhon enzima që ndihmojnë tretjen dhe hormone, përfshirë insulinën, që rregullojnë sheqerin në gjak. Forma më e zakonshme është adenokarcinoma duktale, e cila nis në kanalet që transportojnë lëngjet tretëse. Tumoret neuroendokrine janë më të rralla dhe kanë sjellje biologjike e trajtim të ndryshëm.
Sëmundja shpesh zbulohet në fazë të avancuar, sepse pankreasi ndodhet thellë dhe një masë e vogël mund të mos japë shenja të qarta. Simptomat e hershme ngatërrohen lehtë me probleme të zakonshme të tretjes. Për këtë arsye, ndryshimet e vazhdueshme dhe të pashpjegueshme kërkojnë vlerësim mjekësor, veçanërisht te personat me faktorë rreziku.
Shenjat që mund të shfaqen
Verdhëza është një nga shenjat më të njohura, sidomos kur tumori ndodhet në kokën e pankreasit dhe bllokon kanalin biliar. Lëkura dhe të bardhat e syve marrin ngjyrë të verdhë, urina errësohet, feçet mund të bëhen të çelëta dhe shfaqet kruarje.
Dhimbja në pjesën e sipërme të barkut, e cila përhapet drejt shpinës, është një tjetër simptomë e mundshme. Mund të shoqërohet me humbje oreksi, rënie të pavullnetshme në peshë, lodhje, të përziera dhe fryrje. Kur pankreasi nuk prodhon mjaftueshëm enzima, ushqimi tretet dobët dhe feçet mund të bëhen të yndyrshme, të zbehta ose të vështira për t’u shpëlarë.
Diabeti i shfaqur rishtas, veçanërisht kur shoqërohet me humbje peshe, mund të jetë një sinjal që kërkon hetim. Megjithatë, shumica e rasteve të diabetit nuk shkaktohen nga kanceri. Shenjat e mësipërme mund të lidhen edhe me sëmundje të tjera, ndaj diagnoza nuk vendoset vetëm nga simptomat.
Faktorët që rrisin rrezikun
Duhanpirja është ndër faktorët e modifikueshëm më të rëndësishëm. Rreziku lidhet gjithashtu me moshën, mbipeshën, diabetin dhe pankreatitin kronik. Historia familjare ka rëndësi, sidomos kur disa të afërm të ngushtë janë diagnostikuar me këtë sëmundje.
Një pjesë e rasteve lidhet me ndryshime të trashëguara në gjene, përfshirë BRCA1, BRCA2, PALB2 dhe gjene të tjera që marrin pjesë në riparimin e ADN-së. Prania e një faktori rreziku nuk do të thotë se sëmundja do të zhvillohet, ndërsa disa pacientë diagnostikohen pa pasur ndonjë shkak të njohur.
Për popullatën e përgjithshme nuk ekziston një program rutinë depistimi. Personat me rrezik të lartë familjar ose gjenetik mund të ndiqen në qendra të specializuara me rezonancë magnetike dhe ekografi endoskopike, sipas një plani individual.
Si konfirmohet diagnoza
Vlerësimi zakonisht nis me analiza gjaku dhe imazheri. Tomografia e kompjuterizuar me protokoll të posaçëm për pankreasin ndihmon në përcaktimin e madhësisë së masës, përfshirjen e enëve të gjakut dhe përhapjen në organe të tjera. Rezonanca magnetike jep informacion shtesë për kanalet biliare dhe pankreatike.
Ekografia endoskopike lejon vëzhgimin nga afër dhe marrjen e një mostre indi me gjilpërë. Biopsia është e rëndësishme për konfirmimin, sidomos para trajtimeve sistemike. Markuesi CA 19-9 mund të përdoret për ndjekjen e sëmundjes, por nuk është i mjaftueshëm për depistim ose diagnozë, sepse mund të rritet edhe në gjendje jo kancerogjene.
Po studiohen teste gjaku që synojnë identifikimin e proteinave ose materialit gjenetik të lidhur me tumoret e hershme. Rezultatet janë premtuese, por këto metoda ende nuk kanë zëvendësuar ekzaminimet standarde dhe kërkojnë vlerësim të mëtejshëm.
Pas konfirmimit përcaktohet nëse tumori është i operueshëm, lokalisht i avancuar apo metastatik. Testimi gjenetik i trashëguar dhe analiza molekulare e masës mund të zbulojnë ndryshime që ndikojnë në zgjedhjen e terapisë.
Trajtimi përshtatet sipas fazës
Kirurgjia është mundësia kryesore për shërim kur tumori mund të hiqet plotësisht. Për masat në kokën e pankreasit kryhet zakonisht procedura Whipple, ndërsa tumoret në trup ose bisht mund të kërkojnë heqjen e pjesës distale. Këto janë ndërhyrje komplekse dhe duhet të realizohen në qendra me përvojë.
Kimioterapia mund të jepet para operacionit për të zvogëluar masën ose pas tij për të ulur rrezikun e rikthimit. Në sëmundjen e avancuar përdoren kombinime sistemike që zgjidhen sipas gjendjes së përgjithshme të pacientit. Radioterapia aplikohet në raste të përzgjedhura. Për një numër të vogël pacientësh, ndryshimet gjenetike ose molekulare mund të hapin rrugën për terapi të synuara ose imunoterapi.
Kujdesi mbështetës është pjesë e trajtimit që nga diagnoza. Ai përfshin kontrollin e dhimbjes, vendosjen e stentit kur bllokohen rrugët biliare, enzimat pankreatike për tretjen, ushqyerjen e përshtatur dhe menaxhimin e diabetit. Një ekip me kirurgë, onkologë, gastroenterologë, radiologë dhe specialistë të ushqyerjes ndihmon në zgjedhjen e planit më të përshtatshëm.