Gjendja akute dhe gjendja kronike janë dy mënyra të ndryshme me të cilat një problem shëndetësor mund të shfaqet dhe të zhvillohet. Dallimi kryesor lidhet me fillimin, kohëzgjatjen, ecurinë dhe llojin e kujdesit që kërkohet. Një problem akut zakonisht nis papritur dhe ndryshon shpejt, ndërsa një sëmundje kronike vazhdon për një periudhë të gjatë dhe kërkon ndjekje të vazhdueshme.
Termat nuk tregojnë domosdoshmërisht sa e rrezikshme është një sëmundje. Një infeksion i lehtë i fytit mund të jetë akut, ndërsa hipertensioni mund të jetë kronik dhe të mos japë simptoma për vite. Nga ana tjetër, infarkti ose goditja në tru janë gjendje akute që mund të rrezikojnë jetën brenda minutash.
Çfarë quhet gjendje akute
Në mjekësi, “akut” përshkruan një simptomë ose sëmundje që shfaqet, ndryshon ose përkeqësohet shpejt. Kohëzgjatja mund të jetë nga disa orë deri në disa ditë ose javë, në varësi të shkakut. Shembuj janë apendiciti, pneumonia, helmimi ushqimor, frakturat, reaksioni i rëndë alergjik dhe një krizë e papritur e astmës.
Shumë probleme të tilla kanë një shkak të identifikueshëm dhe trajtimi synon ta largojë atë ose të stabilizojë pacientin. Një infeksion bakterial mund të kërkojë antibiotik, ndërsa një frakturë ka nevojë për imobilizim ose ndërhyrje kirurgjikale. Kur shkaku trajtohet dhe indi shërohet, simptomat zakonisht zbuten ose zhduken.
Megjithatë, fjala “akut” nuk është sinonim i “urgjent”. Një virozë mund të jetë akute, por të menaxhohet në shtëpi. Urgjenca përcaktohet nga rreziku për jetën, dëmtimi i mundshëm i organeve dhe shpejtësia me të cilën duhet dhënë ndihma.
Çfarë quhet gjendje kronike
Gjendja kronike është afatgjatë, mund të zgjasë me vite dhe shpesh nuk zhduket shpejt. Në këtë grup përfshihen diabeti, hipertensioni, astma, sëmundja pulmonare obstruktive, artriti dhe shumë probleme të zemrës. Disa prej tyre përparojnë ngadalë, ndërsa të tjera kalojnë periudha qetësie dhe përkeqësimi.
Qëllimi i trajtimit nuk është gjithmonë shërimi i plotë. Shpesh synohet kontrolli i simptomave, ngadalësimi i dëmtimit, parandalimi i komplikimeve dhe ruajtja e cilësisë së jetës. Kjo mund të kërkojë barna të përditshme, analiza periodike, ushqyerje të përshtatur, aktivitet fizik, rehabilitim dhe ndryshime të qëndrueshme në stilin e jetesës.
Sëmundjet afatgjata nuk janë domosdoshmërisht të rënda në çdo moment. Një person mund të ndihet mirë për një kohë të gjatë, por përsëri të ketë nevojë për monitorim. Ndërprerja e barnave vetëm sepse simptomat mungojnë mund të çojë në humbjen e kontrollit.
Si lidhen dy gjendjet me njëra-tjetrën
Kufiri mes tyre nuk është gjithmonë i prerë. Një problem i papritur mund të lërë pasoja të qëndrueshme dhe të kthehet në gjendje kronike. Për shembull, një dëmtim akut mund të pasohet nga dhimbje afatgjatë, ndërsa një infeksion i caktuar mund të vazhdojë në organizëm për një periudhë të gjatë.
Edhe një sëmundje kronike mund të ketë episode akute. Astma mund të kontrollohet për muaj, por më pas të shkaktojë një krizë të fortë frymëmarrjeje. Diabeti mund të shoqërohet me ulje ose rritje të rrezikshme të sheqerit, ndërsa insuficienca kardiake mund të përkeqësohet papritur dhe të kërkojë shtrim në spital. Këto episode quhen përkeqësime ose komplikime akute të një problemi ekzistues.
Dallimet në diagnostikim dhe trajtim
Në një paraqitje të papritur, mjeku kërkon fillimisht shkaqet që mund të kërcënojnë jetën. Kontrollohen frymëmarrja, qarkullimi, vetëdija dhe shenjat jetësore. Sipas simptomave mund të nevojiten analiza gjaku, elektrokardiogramë, radiografi, ekografi ose tomografi. Vendimet shpesh merren shpejt, sepse vonesa mund të përkeqësojë rezultatin.
Te sëmundjet kronike, vlerësimi është më i gjerë dhe përsëritet në kohë. Mjeku ndjek analizat, funksionin e organeve, efektet e barnave dhe ndikimin në aktivitetet e përditshme. Plani mund të ndryshojë gradualisht sipas ecurisë, moshës dhe problemeve të tjera shëndetësore.
Kur duhet kërkuar ndihmë urgjente
Pavarësisht nëse personi ka ose jo një diagnozë kronike, disa shenja kërkojnë reagim të menjëhershëm. Këtu përfshihen dhimbja ose presioni në kraharor, vështirësia e rëndë në frymëmarrje, humbja e vetëdijes, konfuzioni i papritur, paraliza në njërën anë dhe vështirësia në të folur.
Ndihmë e shpejtë nevojitet edhe për gjakderdhje që nuk ndalet, reaksion alergjik me ënjtje të fytyrës ose fytit, kriza konvulsive, dhimbje shumë të fortë abdominale dhe përkeqësim të menjëhershëm të një sëmundjeje të njohur. Njohja e ndryshimit mes një simptome të zakonshme dhe një shenje alarmuese ndihmon që kujdesi i duhur të merret pa vonesë.