Alzheimeri është një sëmundje progresive e trurit dhe shkaku më i zakonshëm i demencës. Ajo dëmton gradualisht kujtesën, të menduarit, gjykimin dhe aftësinë për të kryer veprimtari të përditshme. Nuk është pjesë e pashmangshme e plakjes, megjithëse rreziku rritet me moshën. Ndryshimet biologjike mund të nisin shumë vite përpara se familja ose vetë personi të vërejë vështirësitë e para.
Në tru grumbullohen proteina jonormale, veçanërisht beta-amiloidi jashtë qelizave nervore dhe tau brenda tyre. Këto procese prishin komunikimin ndërmjet neuroneve, nxisin inflamacionin dhe, me kalimin e kohës, çojnë në humbjen e qelizave. Sëmundja zakonisht prek fillimisht zonat e lidhura me formimin e kujtimeve të reja dhe më pas përhapet në rrjete të tjera.
Shenjat e hershme nuk kufizohen te harresa
Harrimi i një emri ose i vendit ku janë lënë çelësat mund të ndodhë edhe te njerëzit e shëndetshëm. Shqetësimi rritet kur humbja e kujtesës përsëritet dhe ndërhyn në jetën e përditshme. Personi mund të bëjë vazhdimisht të njëjtat pyetje, të harrojë biseda të fundit, të humbasë takime ose të ketë nevojë për ndihmë në detyra që më parë i kryente vetë.
Mund të shfaqen vështirësi në planifikimin e shpenzimeve, përdorimin e pajisjeve, gatimin ose ndjekjen e udhëzimeve. Shenja të tjera janë humbja e orientimit në vende të njohura, vështirësia për të gjetur fjalët, vendimet e pazakonta dhe ndryshimet në humor, iniciativë apo sjellje.
Me përparimin e sëmundjes, personi ka nevojë për më shumë ndihmë në veshje, ushqyerje dhe higjienë. Në fazat e avancuara mund të dëmtohen ecja, gëlltitja dhe komunikimi. Ritmi i përkeqësimit ndryshon ndjeshëm dhe nuk mund të parashikohet vetëm nga mosha.
Cilët faktorë ndikojnë në rrezik
Mosha është faktori më i fortë i njohur, por nuk është shkaku i vetëm. Historia familjare dhe disa variante gjenetike mund ta rrisin predispozitën. Format e trashëguara që fillojnë herët janë të rralla, ndërsa shumica e rasteve vijnë nga ndërthurja e gjenetikës, shëndetit kardiovaskular dhe ekspozimeve gjatë jetës.
Hipertensioni, diabeti, duhanpirja, mungesa e aktivitetit, dëmtimet e kokës, humbja e patrajtuar e dëgjimit dhe izolimi shoqëror lidhen me rrezik më të lartë të rënies njohëse. Asnjë masë nuk garanton parandalimin, por kontrolli i tensionit dhe sheqerit, aktiviteti fizik, gjumi i mirë, ushqyerja e balancuar dhe ruajtja e kontakteve shoqërore mbështesin shëndetin e trurit.
Si vendoset diagnoza
Vlerësimi nis me historinë mjekësore dhe bisedën me pacientin e familjarët. Mjeku kontrollon kujtesën, gjuhën, vëmendjen, orientimin dhe aftësinë për të zgjidhur probleme. Analizat e gjakut ndihmojnë për të përjashtuar shkaqe të tjera, si çrregullimet e tiroides, mungesat vitaminike, efektet e barnave, infeksionet ose depresioni.
Rezonanca magnetike ose tomografia përdoren për të kërkuar goditje në tru, tumore, hidrocefali dhe ndryshime të tjera. Kur nevojitet vërtetim më i drejtpërdrejtë i patologjisë, mund të përdoren imazheria PET ose analiza e lëngut cerebrospinal. Testet e reja të gjakut që matin forma të proteinave tau dhe beta-amiloid kanë hyrë në përdorim si ndihmë diagnostikuese për persona me rënie njohëse, por rezultatet nuk duhet të interpretohen të vetme.
Diagnoza e hershme lejon planifikimin e kujdesit, trajtimin e problemeve shoqëruese dhe vlerësimin për terapi që përdoren vetëm në fazat fillestare.
Trajtimet që përdoren sot
Nuk ekziston ende një kurë që e ndalon plotësisht sëmundjen. Donepezili, rivastigmina dhe galantamina mund të ndihmojnë përkohësisht kujtesën dhe funksionimin te disa pacientë, ndërsa memantina përdoret zakonisht në faza të moderuara ose të rënda. Barnat nuk japin të njëjtin rezultat te të gjithë dhe mund të shkaktojnë efekte anësore.
Lecanemabi dhe donanemabi janë terapi me antitrupa që synojnë beta-amiloidin dhe mund të ngadalësojnë rënien te disa persona me dëmtim të lehtë njohës ose demencë të lehtë nga Alzheimeri. Para trajtimit duhet konfirmuar prania e amiloidit. Këto terapi nuk rikthejnë kujtesën e humbur dhe kërkojnë përzgjedhje të kujdesshme.
Një rrezik i rëndësishëm është ARIA, ndryshim që mund të përfshijë ënjtje ose gjakderdhje të vogla në tru. Për këtë arsye kryhen rezonanca para dhe gjatë mjekimit, ndërsa rreziku vlerësohet edhe sipas profilit gjenetik dhe përdorimit të barnave që ndikojnë në koagulim.
Kujdesi i përditshëm mbetet thelbësor
Rutina e qëndrueshme, aktiviteti i përshtatur, ndriçimi i mirë dhe thjeshtimi i mjedisit mund të ulin konfuzionin. Familjarët duhet të flasin qartë, të japin kohë për përgjigje dhe të shmangin debatet për gabime të vogla. Kontrolli i dhimbjes, dëgjimit, shikimit, gjumit dhe barnave mund të përmirësojë funksionimin.
Ndryshimet e papritura, si hutimi brenda disa orësh, temperatura, përgjumja e pazakontë ose dobësia e re, nuk duhet t’i atribuohen automatikisht Alzheimerit. Ato mund të tregojnë infeksion, efekt ilaçi, goditje në tru ose një problem tjetër akut dhe kërkojnë vlerësim të shpejtë.