Amnezia është humbja e pjesshme ose e plotë e aftësisë për të kujtuar informacione, ngjarje apo përvoja. Ajo mund të prekë kujtimet e vjetra, krijimin e kujtimeve të reja ose të dyja njëkohësisht. Ndryshe nga paraqitjet dramatike në filma, shumica e pacientëve nuk harrojnë identitetin e tyre. Problemi kryesor është zakonisht ruajtja e informacionit të ri ose rikthimi i ngjarjeve të caktuara nga e kaluara.
Kujtesa mbështetet në disa zona të trurit, veçanërisht në hipokampus dhe strukturat e lidhura me të. Kur këto rrjete dëmtohen nga trauma, mungesa e oksigjenit, infeksioni apo një sëmundje neurologjike, informacioni mund të mos regjistrohet ose rikthehet normalisht. Humbja e kujtesës nuk është diagnozë më vete; ajo është një simptomë që kërkon zbulimin e shkakut.
Llojet kryesore të amnezisë
Amnezia anterograde e pengon personin të krijojë kujtime të reja pas fillimit të problemit. Ai mund të mbajë mend jetën e mëparshme, por harron biseda, takime ose veprime të sapokryera. Në formën retrograde humben kujtime të formuara përpara dëmtimit. Shpesh preken më shumë ngjarjet e afërta, ndërsa kujtimet e hershme mund të ruhen.
Pas një goditjeje në kokë mund të shfaqet amnezi post-traumatike, e shoqëruar me hutim dhe vështirësi në orientim. Kohëzgjatja e saj ndihmon mjekët të vlerësojnë rëndësinë e dëmtimit. Ekziston edhe amnezia disociative, ku humbja e kujtimeve personale lidhet me trauma ose stres të rëndë psikologjik, pa u shpjeguar plotësisht nga një dëmtim strukturor i trurit.
Amnezia globale kalimtare është një episod i papritur, zakonisht disaorësh, gjatë të cilit personi nuk formon kujtime të reja dhe përsërit të njëjtat pyetje. Identiteti dhe aftësitë bazë ruhen, ndërsa gjendja zakonisht zgjidhet brenda 24 orëve. Megjithatë, çdo episod i tillë duhet trajtuar fillimisht si urgjencë, sepse goditja në tru, krizat epileptike dhe dëmtimi i kokës mund të japin pamje të ngjashme.
Shkaqet që mund të dëmtojnë kujtesën
Goditja në tru, traumat kraniale, tumoret, encefaliti dhe mungesa e zgjatur e oksigjenit janë ndër shkaqet neurologjike. Kujtesa mund të preket edhe nga krizat epileptike, ndërhyrjet në tru dhe sëmundjet neurodegjenerative, përfshirë Alzheimerin. Disa barna qetësuese, përdorimi i tepërt i alkoolit dhe substancat psikoaktive mund të shkaktojnë episode të përkohshme.
Mungesa e vitaminës B1 mund të çojë në sindromën Wernicke-Korsakoff, veçanërisht te personat me çrregullim të përdorimit të alkoolit ose keqpërthithje të rëndë. Pa trajtim të shpejtë, dëmtimi i kujtesës mund të bëhet i përhershëm. Edhe problemet e tiroides, mungesa e vitaminës B12, depresioni, çrregullimet e gjumit dhe infeksionet mund të shkaktojnë harresë, por jo çdo harresë përbën amnezi.
Si kryhet diagnostikimi
Vlerësimi nis me pyetje për fillimin, kohëzgjatjen, traumat, barnat dhe sëmundjet e mëparshme. Informacioni nga familjarët është shpesh i rëndësishëm, sepse pacienti mund të mos kujtojë vetë episodin. Ekzaminimi neurologjik kontrollon orientimin, vëmendjen, gjuhën, forcën dhe koordinimin.
Testet njohëse matin kujtesën e menjëhershme, afatshkurtër dhe afatgjatë. Sipas rastit përdoren analizat e gjakut, tomografia ose rezonanca magnetike për të kërkuar goditje, tumor, inflamacion apo dëmtim traumatik. Elektroencefalograma mund të nevojitet kur dyshohet për epilepsi. Diagnoza vendoset duke dalluar amnezinë nga demenca, deliriumi, afazia dhe çrregullimet psikiatrike.
Trajtimi varet nga shkaku
Nuk ekziston një ilaç i vetëm që rikthen kujtesën në të gjitha format e amnezisë. Trajtimi mund të përfshijë ndërprerjen ose zëvendësimin e një medikamenti, dhënien urgjente të tiaminës, trajtimin e infeksionit, kontrollin e epilepsisë ose rehabilitimin pas dëmtimit të trurit.
Terapia okupacionale dhe rehabilitimi njohës ndihmojnë pacientin të përdorë aftësitë e ruajtura. Kalendari, telefoni, alarmet, fotografitë dhe shënimet e organizuara mund të kompensojnë vështirësitë e përditshme. Familjarët ndihmojnë duke ruajtur rutinën, duke dhënë informacion të thjeshtë dhe duke shmangur pyetjet e vazhdueshme që e vënë personin në provë.
Kur humbja e kujtesës është urgjencë
Humbja e papritur e kujtesës kërkon vlerësim të menjëhershëm, sidomos kur shoqërohet me dobësi në njërën anë, vështirësi në të folur, dhimbje koke të fortë, humbje vetëdijeje, krizë konvulsive ose traumë. Urgjencë përbëjnë edhe konfuzioni i ri, temperatura, përgjumja e pazakontë dhe ndryshimi i sjelljes.
Personi nuk duhet të drejtojë automjetin ose të qëndrojë vetëm gjatë episodit. Edhe kur kujtesa rikthehet, shkaku duhet vlerësuar. Disa forma janë të përkohshme dhe pa pasoja afatgjata, ndërsa të tjera mund të sinjalizojnë një problem neurologjik që përfiton nga trajtimi i hershëm.