Goja është hyrja e aparatit tretës dhe një hapësirë anatomike ku ushqimi pritet, copëtohet, laget dhe përgatitet për gëlltitje. Ajo merr pjesë njëkohësisht në të folur, frymëmarrje, perceptimin e shijes dhe shprehjen e fytyrës. Brenda saj bashkëveprojnë buzët, faqet, dhëmbët, mishrat, gjuha, qiellza dhe gjëndrat e pështymës. Ky organizim i ndërlikuar e bën zgavrën orale një zonë ku funksionet mekanike, ndijore dhe mbrojtëse zhvillohen në të njëjtën kohë.
Dy hapësirat kryesore të gojës
Nga ana anatomike, goja ndahet në vestibulin oral dhe zgavrën orale të mirëfilltë. Vestibuli është hapësira ndërmjet buzëve e faqeve nga jashtë dhe dhëmbëve e mishrave nga brenda. Kur buzët janë të mbyllura, ai mbetet një zonë e ngushtë që komunikon me pjesën tjetër përmes hapësirave rreth dhëmbëve.
Zgavra orale e mirëfilltë shtrihet brenda harqeve dentare. Përpara dhe anash kufizohet nga dhëmbët dhe proceset alveolare, sipër nga qiellza, poshtë nga dyshemeja muskulore dhe gjuha, ndërsa prapa vazhdon me orofaringun. Kjo lidhje lejon kalimin e kafshatës drejt fytit dhe shërben si rrugë ndihmëse për ajrin kur frymëmarrja përmes hundës kufizohet.
Qiellza dhe dyshemeja e gojës
Çatia e zgavrës formohet nga qiellza e fortë në pjesën e përparme dhe qiellza e butë më prapa. Pjesa e fortë përmban bazë kockore dhe krijon një sipërfaqe të qëndrueshme kundër së cilës gjuha shtyp ushqimin. Qiellza e butë është më e lëvizshme dhe përfundon me uvulën. Gjatë gëlltitjes ajo ngrihet, duke ndihmuar që ushqimi të mos kalojë drejt zgavrës së hundës.
Dyshemeja formohet kryesisht nga muskujt milohioidë dhe strukturat e vendosura mbi ta. Në këtë zonë gjenden pjesë të gjëndrave të pështymës, kanalet e tyre, enë gjaku dhe nerva. Frenulumi i gjuhës, një palosje e hollë e mukozës, e lidh sipërfaqen e poshtme të gjuhës me dyshemenë dhe kufizon lëvizjen e tepërt.
Mukoza orale dhe roli mbrojtës
Pjesa e brendshme mbulohet nga mukoza orale, një ind i lagësht që ndryshon sipas ngarkesës së zonës. Në mishra dhe në qiellzën e fortë, epiteli është më rezistent ndaj fërkimit të krijuar gjatë përtypjes. Në faqet e brendshme, buzë dhe dyshemenë e gojës, ai është më i butë dhe më elastik.
Mukoza vepron si barrierë ndaj dëmtimeve mekanike dhe mikroorganizmave. Ajo rinovohet vazhdimisht dhe përmban qeliza imunitare, receptorë ndijorë dhe gjëndra të vogla. Lagështia e ruajtur nga pështyma ndihmon në mbrojtjen e sipërfaqes, lehtëson të folurin dhe zvogëlon fërkimin gjatë lëvizjes së ushqimit.
Gjuha, dhëmbët dhe përpunimi i ushqimit
Gjuha është një organ muskulor shumë i lëvizshëm. Ajo e zhvendos ushqimin ndërmjet dhëmbëve, e përzien me pështymën dhe formon kafshatën para gëlltitjes. Në sipërfaqen e saj ndodhen papila me forma të ndryshme; disa mbajnë sythat e shijes, ndërsa të tjera ndihmojnë në kapjen dhe lëvizjen e ushqimit.
Dhëmbët kryejnë përpunimin mekanik. Prerësit presin, qenorët shqyejnë, ndërsa paradhëmballët dhe dhëmballët shtypin e bluajnë ushqimin. Mishrat rrethojnë qafat e dhëmbëve dhe janë pjesë e sistemit mbështetës që i mban ata të qëndrueshëm në nofulla. Faqet dhe buzët e pengojnë ushqimin të dalë jashtë dhe e drejtojnë përsëri drejt sipërfaqeve përtypëse.
Gjëndrat e pështymës
Tri çiftet kryesore janë gjëndrat parotide, submandibulare dhe sublinguale. Përveç tyre, shumë gjëndra të vogla shpërndahen në buzë, faqe, qiellzë dhe pjesë të gjuhës. Sekrecionet derdhen në gojë përmes kanaleve dhe krijojnë pështymën.
Pështyma lag ushqimin, lehtëson përtypjen dhe gëlltitjen, nis zbërthimin e disa karbohidrateve dhe ndihmon në perceptimin e shijes. Ajo pastron sipërfaqet, neutralizon pjesërisht acidet dhe përmban përbërës që kufizojnë shumimin e mikrobeve. Prodhimi kontrollohet nga sistemi nervor autonom dhe shtohet nga aroma, shija ose përtypja.
Nervat, shija dhe të folurit
Ndjeshmëria e gojës përcillet kryesisht nga degë të nervit trigeminal. Lëvizjet e gjuhës kontrollohen kryesisht nga nervi hipoglos, ndërsa shija përçohet përmes disa nervave të kokës, sipas zonës së gjuhës. Ky rrjet e bën gojën shumë të ndjeshme ndaj prekjes, temperaturës, dhimbjes dhe përbërjes së ushqimit.
Gjatë të folurit, gjuha, buzët, dhëmbët dhe qiellza ndryshojnë formën e hapësirës orale dhe modelojnë tingujt që vijnë nga laringu. Në gëlltitje, të njëjtat struktura bashkërendohen për ta shtyrë kafshatën prapa pa e lejuar të hyjë në rrugët e frymëmarrjes. Kështu, goja shërben si pikë takimi ndërmjet tretjes, komunikimit, ndjeshmërisë dhe frymëmarrjes.