Ezofagu është një tub muskulor i aparatit tretës që lidh faringun me stomakun. Detyra e tij kryesore është të transportojë ushqimet dhe lëngjet pas gëlltitjes, pa marrë pjesë drejtpërdrejt në zbërthimin e tyre kimik. Te një i rritur, ai ka zakonisht gjatësi rreth 23–25 centimetra dhe shtrihet nga pjesa e poshtme e qafës deri në pjesën e sipërme të barkut.
Rruga e tij kalon pas trakesë dhe zemrës, përpara shtyllës kurrizore dhe më pas përmes një hapjeje të diafragmës, të quajtur hiatusi ezofageal. Pas këtij kalimi të shkurtër në zgavrën e barkut, tubi bashkohet me stomakun në zonën e kardias.
Tri pjesët anatomike të ezofagut
Sipas vendndodhjes, ezofagu ndahet në pjesën cervikale, torakale dhe abdominale. Segmenti cervikal nis afërsisht në nivelin e vertebrës së gjashtë të qafës, pranë skajit të poshtëm të kërcit krikoid. Ai vendoset menjëherë pas trakesë dhe vazhdon drejt hyrjes së kraharorit.
Pjesa torakale është segmenti më i gjatë. Ajo zbret në mediastin, kalon pranë harkut të aortës dhe bronkut kryesor të majtë, ndërsa më poshtë afrohet me zemrën. Segmenti abdominal është shumë më i shkurtër dhe shtrihet nga diafragma deri në bashkimin me stomakun.
Gjatë kësaj rruge gjenden disa ngushtime natyrore. Ato krijohen në fillim të organit, pranë harkut të aortës dhe bronkut të majtë, si edhe në vendin ku ai kalon përmes diafragmës. Këto zona kanë rëndësi anatomike sepse objektet e gëlltitura gabimisht mund të ngecin më lehtë aty.
Shtresat e murit
Muri i ezofagut përbëhet nga mukoza, nënmukoza, shtresa muskulore dhe mbulesa e jashtme. Mukoza vesh hapësirën e brendshme dhe përmban epitel shumështresor të sheshtë, të përshtatur për të përballuar fërkimin gjatë kalimit të kafshatës. Ajo nuk ka të njëjtën mbrojtje ndaj acidit si mukoza e stomakut.
Nënmukoza përmban ind lidhor, enë gjaku, nerva dhe gjëndra që sekretojnë mukus. Ky lëng lubrifikon sipërfaqen dhe e bën më të lehtë rrëshqitjen e ushqimit. Më jashtë ndodhen dy shtresa muskulore: një e brendshme me fibra rrethore dhe një e jashtme me fibra gjatësore.
Në të tretën e sipërme mbizotëron muskulatura skeletore, ndërsa në pjesën e poshtme muskulatura e lëmuar. Zona ndërmjet tyre përmban një përzierje të të dyja llojeve. Kjo shpërndarje pasqyron kalimin nga faza e nisur me vetëdije e gëlltitjes drejt lëvizjeve automatike.
Pjesa më e madhe e ezofagut nuk mbulohet nga seroza si shumë organe të tjera të barkut. Në vend të saj, adventicia prej indi lidhor e fikson me strukturat përreth dhe lejon njëkohësisht lëvizjen gjatë gëlltitjes. Vetëm segmenti i shkurtër abdominal ka një mbulesë të pjesshme peritoneale. Rrjeti limfatik shtrihet përgjatë murit dhe lidhet me nyje të qafës, kraharorit dhe barkut.
Sfinkteri i sipërm dhe ai i poshtëm
Në të dy skajet ndodhen zona me presion më të lartë që funksionojnë si sfinkterë. Sfinkteri i sipërm qëndron zakonisht i mbyllur. Ai hapet për pak çaste gjatë gëlltitjes, lejon hyrjen e kafshatës dhe ndihmon që ajri të mos futet vazhdimisht në aparatin tretës.
Sfinkteri i poshtëm nuk është një unazë anatomike e ndarë qartë, por një zonë funksionale e krijuar nga muskulatura e ezofagut, diafragma dhe strukturat mbështetëse përreth. Ai çlodhet kur ushqimi mbërrin në fund dhe mbyllet përsëri pas kalimit të tij. Ky mekanizëm kufizon kthimin e përmbajtjes acide nga stomaku.
Peristaltika dhe lëvizja e ushqimit
Pas nisjes së gëlltitjes, procesi vazhdon kryesisht në mënyrë të pavullnetshme. Një valë tkurrjesh muskulore përhapet nga lart poshtë dhe e shtyn kafshatën drejt stomakut. Kjo quhet peristaltikë parësore dhe koordinohet nga sistemi nervor.
Nëse një pjesë e ushqimit mbetet në tub, shtrirja e murit mund të nxisë peristaltikë dytësore. Këto kontraktime shtesë ndihmojnë pastrimin e hapësirës së brendshme edhe pa një gëlltitje të re. Graviteti e lehtëson kalimin kur trupi është drejt, por lëvizjet muskulore mund ta transportojnë kafshatën edhe në pozicione të tjera.
Furnizimi me gjak dhe nervat
Furnizimi arterial ndryshon sipas segmentit. Pjesa e qafës merr degë nga arteria tiroide e poshtme, segmenti i kraharorit furnizohet nga degë të aortës dhe arterieve fqinje, ndërsa zona abdominale merr gjak kryesisht nga arteria gastrike e majtë dhe arteria frenike e poshtme.
Kontrolli nervor sigurohet nga nervi vag, fijet simpatike dhe rrjeti nervor enterik. Këto sisteme bashkërendojnë tkurrjet, tonusin e sfinkterëve dhe sekrecionet. Ezofagu shërben kështu si një urë aktive mes faringut dhe stomakut, duke garantuar kalimin e kontrolluar të çdo kafshate dhe duke mbrojtur pjesën e sipërme të aparatit tretës nga kthimi i acidit.