Gjuri është nyja më e madhe e trupit të njeriut dhe një nga strukturat kryesore që mbajnë peshën gjatë qëndrimit në këmbë, ecjes dhe vrapimit. Ai lidh kofshën me pjesën e poshtme të këmbës, por nuk funksionon si një menteshë e thjeshtë. Përkulja dhe drejtimi shoqërohen me rrëshqitje dhe një shkallë të kufizuar rrotullimi, të kontrolluara nga forma e kockave, ligamentet, meniskët dhe muskujt përreth.
Kockat dhe sipërfaqet artikulare
Nyja formohet kryesisht nga femuri, tibia dhe patela. Fundi i poshtëm i femurit ka dy dalje të rrumbullakosura, të quajtura kondile, të cilat mbështeten mbi pllajën e sipërme të tibias. Midis tyre krijohen ndarjet mediale dhe laterale të nyjës tibiofemorale. Fibula ndodhet në anën e jashtme të kërcirit dhe nuk merr pjesë drejtpërdrejt në sipërfaqen kryesore artikulare, megjithëse shërben si pikë lidhjeje për ligamente dhe muskuj.
Patela, e njohur si kapaku i gjurit, është kocka sesamoide më e madhe e organizmit. Ajo vendoset brenda tendinit të muskulit kuadriceps dhe rrëshqet në një brazdë të femurit gjatë lëvizjes. Pozicioni i saj mbron pjesën e përparme të artikulacionit dhe rrit fuqinë mekanike me të cilën kuadricepsi drejton këmbën.
Sipërfaqet që takohen mbulohen nga kërc artikular i lëmuar. Ky ind zvogëlon fërkimin dhe shpërndan presionin, duke lejuar që kockat të lëvizin pa u përplasur drejtpërdrejt me njëra-tjetrën.
Meniskët dhe shpërndarja e ngarkesës
Midis kondileve të femurit dhe sipërfaqes së tibias gjenden dy meniskë prej fibrokërci. Menisku medial ka formë më të hapur dhe është më i lidhur me kapsulën dhe ligamentin kolateral medial. Menisku lateral është më rrethor dhe zakonisht më i lëvizshëm.
Këto struktura përshtatin sipërfaqet kockore, shpërndajnë peshën dhe zbusin goditjet gjatë ecjes ose kërcimit. Ato kontribuojnë gjithashtu në qëndrueshmëri, lubrifikim dhe perceptimin e pozicionit të nyjës. Pjesët e jashtme kanë furnizim më të mirë me gjak, ndërsa zona e brendshme ushqehet kryesisht nga lëngu sinovial. Kjo ndarje ndikon edhe në aftësinë e indeve për t’u shëruar pas dëmtimit.
Ligamentet që ruajnë stabilitetin
Katër ligamente konsiderohen stabilizuesit kryesorë. Ligamenti i kryqëzuar anterior dhe ai posterior ndodhen në qendër të nyjës dhe kryqëzohen me njëri-tjetrin. I pari kufizon zhvendosjen përpara të tibias dhe kontrollon një pjesë të rrotullimit, ndërsa i dyti pengon rrëshqitjen e saj prapa.
Në anët e gjurit ndodhen ligamentet kolaterale. Ligamenti medial lidh femurin me tibian dhe kundërshton forcat që e shtyjnë nyjën nga jashtë drejt brendësisë. Ligamenti lateral lidhet me kokën e fibulës dhe kufizon devijimin në drejtimin e kundërt. Kapsula artikulare dhe struktura të tjera më të vogla plotësojnë mbështetjen, veçanërisht në pjesën e pasme dhe anësore.
Kapsula, lëngu sinovial dhe bursat
Gjuri rrethohet nga një kapsulë fibroze, e veshur nga brenda me membranë sinoviale. Kjo membranë prodhon lëngun që lubrifikon sipërfaqet dhe ndihmon ushqimin e kërcit. Zgavra artikulare shtrihet edhe mbi patelë, duke formuar një hapësirë që lejon lëvizjen e tendinit të kuadricepsit.
Rreth nyjës ndodhen disa bursa, qese të vogla të mbushura me lëng. Ato zvogëlojnë fërkimin ndërmjet lëkurës, tendinave, muskujve dhe kockave. Bursa para patelës dhe ajo poshtë saj janë ndër më të njohurat, sepse përballojnë presion të përsëritur gjatë gjunjëzimit dhe aktiviteteve të caktuara.
Muskujt dhe lëvizjet
Drejtimi i gjurit kryhet kryesisht nga kuadricepsi në pjesën e përparme të kofshës. Tendini i tij lidhet me patelën dhe vazhdon si ligamenti patelar deri në tibia. Përkulja realizohet kryesisht nga muskujt e pasëm të kofshës, të njohur si muskujt hamstring, me ndihmën e muskujve të tjerë të pulpës dhe pjesës së pasme të nyjës.
Kur artikulacioni është i përkulur, mund të ndodhë edhe një rrotullim i lehtë i tibias. Muskuli popliteus ndihmon në nisjen e përkuljes nga pozicioni plotësisht i drejtë. Këto lëvizje të kombinuara i japin këmbës përshtatshmëri gjatë kthesave, ngjitjes së shkallëve dhe ndryshimit të drejtimit.
Nervat dhe furnizimi me gjak
Furnizimi arterial vjen nga një rrjet degësh rreth gjurit, të lidhura kryesisht me arteriet femorale, popliteale dhe tibiale. Ky qarkullim ushqen kapsulën, ligamentet, muskujt dhe pjesët e jashtme të meniskëve. Degë nga nervi femoral, tibial, fibular i përbashkët dhe obturator përcjellin ndjeshmërinë dhe informacionin për pozicionin.
Gjuri bashkon forcën me lëvizshmërinë, por stabiliteti i tij varet nga bashkëpunimi i të gjitha këtyre strukturave. Ecja, ulja, kërcimi dhe mbajtja e ekuilibrit kërkojnë që sipërfaqet kockore, indet lidhëse dhe muskujt të punojnë në koordinim të vazhdueshëm.