Dielli është ylli në qendër të Sistemit Diellor dhe burimi kryesor i energjisë për Tokën. Graviteti i tij mban planetët, planetët xhuxh, asteroidët dhe kometat në orbitë, ndërsa rrezatimi që lëshon ndikon në klimë, fotosintezë dhe pothuajse çdo proces që mbështet jetën. Edhe pse nga Toka duket si një disk i qetë, në të vërtetë është një sferë e madhe plazme, me fusha magnetike që ndryshojnë vazhdimisht. Diametri i tij është rreth 1,39 milion kilometra.
Ky yll u formua rreth 4,6 miliardë vjet më parë nga shembja e një reje gazi dhe pluhuri. Ai përmban pothuajse të gjithë masën e Sistemit Diellor dhe përbëhet kryesisht nga hidrogjen e helium. Temperatura në sipërfaqen e dukshme arrin rreth 5.500 gradë Celsius, ndërsa në bërthamë ngjitet afërsisht në 15 milionë gradë.
Si prodhohet energjia
Në bërthamë ndodh bashkimi bërthamor. Nën presion dhe temperaturë ekstreme, bërthamat e hidrogjenit bashkohen dhe formojnë helium. Një pjesë shumë e vogël e masës shndërrohet në energji, e cila nis një udhëtim të gjatë drejt shtresave të jashtme.
Fotonet mund të kalojnë mijëra ose qindra mijëra vjet duke u zhvendosur në zonën rrezatuese, sepse përplasen vazhdimisht me grimcat. Më tej ndodhet zona konvektive, ku materiali i nxehtë ngrihet dhe ai më i ftohtë zbret. Kur energjia arrin fotosferën, ajo largohet në formën e dritës dhe nxehtësisë. Dritës së çliruar nga sipërfaqja i duhen rreth tetë minuta e njëzet sekonda për të mbërritur në Tokë.
Shtresat e Diellit
Bërthama është rajoni ku prodhohet energjia. Rreth saj ndodhen zona rrezatuese dhe ajo konvektive. Fotosfera përfaqëson sipërfaqen që shohim, megjithëse ylli nuk ka një kore të ngurtë. Mbi të shtrihet kromosfera, një shtresë më e hollë që mund të shihet si një brez i kuqërremtë gjatë disa eklipseve të plota.
Atmosfera e jashtme quhet kurorë. Ajo shtrihet miliona kilometra në hapësirë dhe arrin temperatura shumë më të larta se fotosfera. Arsyeja pse kurora nxehet në mbi një milion gradë mbetet një çështje aktive kërkimore. Valët magnetike dhe rilidhja magnetike konsiderohen ndër mekanizmat kryesorë që transferojnë energji drejt saj.
Nga kurora largohet era diellore, një rrjedhë grimcash të ngarkuara që përhapet në të gjithë sistemin planetar. Ajo krijon heliosferën, flluskën e gjerë që rrethon planetët dhe ndërvepron me mjedisin ndëryjor.
Njollat dhe stuhitë diellore
Njollat diellore janë zona më të errëta dhe më të ftohta në fotosferë, të krijuara nga fusha magnetike shumë të përqendruara. Numri i tyre rritet dhe zvogëlohet në një cikël mesatarisht 11-vjeçar. Cikli 25 arriti fazën e maksimumit në vitin 2024 dhe aktiviteti mbetet i lartë, me shpërthime të fuqishme të regjistruara edhe gjatë vitit 2026.
Shpërthimet diellore çlirojnë rrezatim në një kohë të shkurtër. Nxjerrjet e masës koronale, ndërkohë, hedhin re të mëdha plazme dhe fusha magnetike në hapësirë. Kur drejtohen nga Toka, ato mund të shkaktojnë stuhi gjeomagnetike, të forcojnë aurorat dhe të ndikojnë në komunikimet radio, navigimin satelitor, rrjetet elektrike dhe funksionimin e anijeve kozmike.
Fusha magnetike tokësore dhe atmosfera ofrojnë mbrojtje të fortë, por astronautët dhe pajisjet jashtë saj janë më të ekspozuar. Për këtë arsye, monitorimi i motit hapësinor është bërë pjesë e rëndësishme e planifikimit të misioneve.
Si po studiohet ylli ynë
Sondat moderne po e vëzhgojnë Diellin nga kënde dhe largësi që më parë ishin të paarritshme. Parker Solar Probe ka kaluar përmes kurorës dhe në qershor kreu afrimin e 28-të, duke fluturuar rreth 6,2 milionë kilometra mbi sipërfaqe. Matjet e tij po ndihmojnë në kuptimin e erës diellore dhe mënyrës se si proceset magnetike përshpejtojnë grimcat.
Solar Orbiter ka sjellë pamjet e para të qarta të rajoneve polare. Këto zona janë vendimtare për të kuptuar ciklin magnetik dhe përmbysjen e poleve që ndodh pranë maksimumit të aktivitetit. Së bashku me observatorët pranë Tokës, këto misione tregojnë se ylli ynë është një sistem dinamik, ku brendësia, atmosfera dhe fusha magnetike lidhen ngushtë.
Dielli ndodhet afërsisht në gjysmën e jetës së tij. Pas rreth pesë miliardë vjetësh, ai pritet të shndërrohet në gjigant të kuq, të humbasë shtresat e jashtme dhe të përfundojë si xhuxh i bardhë. Deri atëherë, ai do të vazhdojë të jetë qendra gravitacionale dhe energjetike e botës sonë planetare.