Kometat dhe përbërja e tyre mbeten ndër temat më të rëndësishme për të kuptuar historinë e hershme të Sistemit Diellor. Këta trupa u formuan rreth 4.6 miliardë vjet më parë, nga materiali i ftohtë që mbeti pas krijimit të Diellit dhe planetëve. Për këtë arsye, çdo afrim i tyre pranë yllit tonë u jep astronomëve mundësinë të analizojnë një lloj arkivi kozmik, ku ruhen gjurmë të kushteve që ekzistonin në fillimet e lagjes sonë planetare.
Pamja e ndritshme që shohim në qiell nuk është vetë trupi i plotë. Në qendër ndodhet bërthama e errët dhe e ngrirë, ndërsa rreth saj krijohen re gazi e pluhuri sapo rrezatimi diellor nis ta ngrohë sipërfaqen. Ky proces shpjegon edhe bishtat karakteristikë, të cilët mund të shtrihen në distanca shumë të mëdha.
Çfarë përmban bërthama e një komete?
Bërthama përbëhet nga një përzierje akujsh, grimcash shkëmbore, mineralesh, pluhuri dhe lëndësh organike. Uji i ngrirë është një nga përbërësit kryesorë, por nuk është i vetmi. Në temperatura tepër të ulëta ruhen edhe dioksidi i karbonit, monoksidi i karbonit, metani, amoniaku dhe molekula të tjera të avullueshme.
Këto trupa nuk janë topa kompaktë akulli. Vëzhgimet nga afër kanë treguar se shumë prej tyre kanë dendësi të ulët, pore të shumta dhe struktura të brishta. Materiali mund të jetë grumbulluar ngadalë nga copa më të vogla, pa u shkrirë apo përzier plotësisht. Për këtë arsye, pjesë të ndryshme të së njëjtës bërthamë mund të çlirojnë gaze në sasi të ndryshme.
Sipërfaqja zakonisht duket shumë e errët, sepse mbulohet nga pluhur dhe përbërje të pasura me karbon. Akulli i pastër mund të fshihet nën këtë shtresë ose të shfaqet vetëm në zona të sapoekspozuara nga çarjet, rrëshqitjet dhe shpërthimet e aktivitetit.
Si krijohen koma dhe bishtat?
Kur kometa afrohet me Diellin, akujt fillojnë të kalojnë drejtpërdrejt nga gjendja e ngurtë në gaz. Ky proces, i quajtur sublimim, hap kanale dhe krijon rryma që nxjerrin jashtë grimca pluhuri. Rreth bërthamës formohet koma, një atmosferë e përkohshme që mund të zgjerohet për qindra mijëra kilometra.
Nga kjo re lindin zakonisht dy bishta. Bishti i pluhurit përbëhet nga grimca që reflektojnë dritën dhe shpesh ka formë të harkuar. Bishti jonik krijohet nga gaze të ngarkuara elektrikisht dhe shtyhet në drejtim të kundërt me Diellin nga era diellore. Prandaj, bishti nuk tregon domosdoshmërisht kahun nga po lëviz objekti.
Aktiviteti nuk drejtohet gjithmonë nga uji. Në largësi më të mëdha, ku temperaturat mbeten shumë të ulëta, monoksidi dhe dioksidi i karbonit mund të avullojnë më lehtë dhe të nxisin shpërthime ose rryma gazi shumë përpara se akulli i ujit të bëhet aktiv.
Molekulat organike dhe lidhja me origjinën e jetës
Analizat e kryera mbi kometa kanë zbuluar alkool metilik, formaldehid, hidrokarbure dhe një gamë të gjerë përbërjesh me karbon. Në materialin e kometës 67P u identifikuan edhe glicina, një aminoacid i përdorur në proteina, si dhe fosfori, element i rëndësishëm për qelizat dhe materialin gjenetik.
Këto zbulime nuk tregojnë se jeta ka ekzistuar mbi kometa. Ato dëshmojnë se disa nga lëndët bazë të kimisë biologjike mund të formohen në hapësirë dhe të ruhen për miliarda vjet. Një hipotezë e rëndësishme është se përplasjet e hershme mund të kenë sjellë në Tokë ujë dhe molekula organike. Megjithatë, përbërja izotopike e ujit ndryshon nga një objekt te tjetri, ndaj kontributi i tyre ende po vlerësohet.
Jo të gjitha kometat kanë të njëjtën përbërje
Matjet moderne tregojnë një shumëllojshmëri më të madhe nga sa mendohej dikur. Raportet mes ujit, monoksidit të karbonit, dioksidit të karbonit dhe gazeve të tjera varen nga vendi ku objekti u formua, historia e tij termike dhe numri i kalimeve pranë Diellit.
Kjo u bë veçanërisht e qartë me studimin e 3I/ATLAS, një vizitor i ardhur nga hapësira ndëryjore. Vëzhgimet zbuluan sasi të pazakonta dioksidi të karbonit, prani metani dhe raporte izotopike të ndryshme nga ato të trupave të njohur të Sistemit Diellor. Pluhuri i tij gjithashtu tregoi karakteristika minerale që mund të lidhen me një mjedis tjetër formimi.
Çdo kometë, pra, është një mostër kimike me histori të veçantë. Duke krahasuar gazrat, akujt, pluhurin dhe izotopet, astronomët rindërtojnë jo vetëm të kaluarën e Sistemit Diellor, por edhe proceset që krijojnë trupa të ngjashëm rreth yjeve të tjerë.