Hëna është sateliti i vetëm natyror i Tokës dhe objekti qiellor më i afërt me planetin tonë. Ajo ndodhet mesatarisht rreth 384.400 kilometra larg dhe ka diametër afërsisht 3.474 kilometra. Megjithëse nuk prodhon dritë, sipërfaqja e saj pasqyron rrezatimin e Diellit, duke krijuar fazat që shihen gjatë muajit. Ndikimi i saj shkon shumë përtej pamjes së qiellit të natës: graviteti hënor formëson baticat, ndikon ngadalë në rrotullimin e Tokës dhe ndihmon në ruajtjen e qëndrueshmërisë së boshtit planetar.
Si u formua Hëna
Shpjegimi më i mbështetur është hipoteza e përplasjes gjigante. Sipas saj, rreth 4,5 miliardë vjet më parë, Toka e re u godit nga një trup me përmasa të ngjashme me Marsin. Një pjesë e materialit të hedhur në orbitë u bashkua dhe krijoi Hënën.
Analizat e shkëmbinjve hënorë tregojnë lidhje të forta kimike me materialin e Tokës, megjithëse hollësitë e procesit vazhdojnë të studiohen. Modelet moderne shqyrtojnë nëse sateliti u formua gradualisht nga një disk mbetjesh apo shumë shpejt pas goditjes. Pavarësisht variantit, historia e tij është e lidhur drejtpërdrejt me fazat e hershme të planetit tonë.
Orbitimi, rrotullimi dhe fazat
Hënës i duhen rreth 27,3 ditë për të përfunduar një orbitë rreth Tokës. Ajo rrotullohet rreth boshtit të vet në pothuajse të njëjtën kohë, prandaj nga planeti ynë shihet gjithmonë e njëjta anë. Kjo quhet rrotullim sinkron ose bllokim baticor. Ana e largët nuk është gjithmonë e errët; ajo ndriçohet nga Dielli njësoj si ana që shohim.
Cikli nga një Hënë e re te tjetra zgjat rreth 29,5 ditë. Ndryshimi mes kësaj periudhe dhe orbitës lidhet me faktin se ndërkohë edhe Toka lëviz rreth Diellit. Fazat nuk krijohen nga hija e Tokës, përveç rasteve të eklipsit hënor. Ato varen nga pjesa e hemisferës së ndriçuar që është e dukshme nga këndvështrimi ynë.
Hëna dhe baticat
Ndikimi më i dukshëm fizik është lëvizja periodike e ujërave oqeanike. Graviteti hënor krijon ndryshime në forcën tërheqëse në pjesë të ndryshme të Tokës, duke prodhuar dy fryrje kryesore të ujit: një në anën më të afërt dhe një në anën e kundërt. Ndërsa planeti rrotullohet, shumë zona bregdetare kalojnë nëpër dy batica të larta dhe dy të ulëta gjatë një dite hënore.
Dielli ndikon gjithashtu, por efekti i Hënës është më i madh. Kur Dielli, Toka dhe Hëna vendosen afërsisht në një vijë gjatë Hënës së re ose të plotë, forcat bashkohen dhe krijojnë batica më të theksuara. Kur formojnë kënd të drejtë në çerekun e parë ose të fundit, diferenca zakonisht zvogëlohet.
Niveli real në një bregdet nuk përcaktohet vetëm nga pozicioni i trupave qiellorë. Forma e vijës bregdetare, thellësia e detit, rrymat, erërat dhe presioni atmosferik mund ta përforcojnë ose dobësojnë dukshëm baticën.
Ndikimi në rrotullimin dhe boshtin e Tokës
Fërkimi i krijuar nga zhvendosja e masave ujore e ngadalëson shumë gradualisht rrotullimin e Tokës. Një pjesë e momentit këndor transferohet në orbitën hënore, duke bërë që sateliti të largohet mesatarisht afro 3,8 centimetra në vit. Në të kaluarën e largët, Hëna ishte më pranë dhe dita tokësore ishte më e shkurtër.
Prania e saj ndihmon gjithashtu në kufizimin e luhatjeve të pjerrësisë së boshtit të Tokës. Kjo qëndrueshmëri relative ka rëndësi për shpërndarjen afatgjatë të dritës diellore dhe për ritmin e stinëve. Pa një satelit kaq të madh, pjerrësia mund të pësonte ndryshime më të forta gjatë periudhave gjeologjike, me pasoja të mundshme për klimën.
Jeta, natyra dhe keqkuptimet
Ciklet hënore ndikojnë te disa organizma. Koralet, kafshët detare dhe specie të caktuara përdorin ndriçimin, baticat ose ritmet mujore për ushqim, migrim dhe riprodhim. Mjediset bregdetare të krijuara nga ulja dhe ngritja e ujit mund të kenë luajtur rol në historinë e hershme të jetës.
Megjithatë, pretendimet se Hëna e plotë kontrollon sjelljen njerëzore, lindjet apo shëndetin nuk mbështeten nga prova të qëndrueshme shkencore. Graviteti i saj vepron mbi çdo masë, por nuk shkakton “batica” të krahasueshme në trupin e njeriut.
Hëna ka shërbyer si matës natyror i kohës, si pikë orientimi dhe si objekt studimi. Përmes kratereve dhe shtresave të saj ruhen gjurmë të historisë së hershme të Sistemit Diellor, ndërsa ndërveprimi me Tokën vazhdon të ndryshojë ngadalë të dyja botët.