Asteroidet janë mbetje shkëmbore dhe metalike nga formimi i Sistemit Diellor, rreth 4,6 miliardë vjet më parë. Shumica lëvizin në brezin mes Marsit dhe Jupiterit, por disa kanë orbita që i afrojnë pranë Tokës. Këto objekte quhen asteroidë pranë Tokës dhe monitorohen vazhdimisht, sepse edhe një ndryshim i vogël në trajektore mund të ndikojë në parashikimet afatgjata.
Afërsia nuk do të thotë domosdoshmërisht rrezik. Çdo javë identifikohen kalime që zhvillohen në distanca të sigurta, shpesh miliona kilometra larg. Që një trup të konsiderohet potencialisht i rrezikshëm, merren parasysh si madhësia, ashtu edhe mundësia që orbita e tij të kalojë relativisht pranë asaj të Tokës. Ky klasifikim kërkon vëzhgim, por nuk nënkupton se përplasja është e pritshme.
Sa i madh mund të jetë dëmi?
Pasojat varen nga diametri, shpejtësia, përbërja, këndi i hyrjes dhe vendi ku objekti godet. Fragmente shumë të vogla digjen në atmosferë dhe shfaqen si meteorë. Trupa me përmasa disa dhjetëra metra mund të shpërthejnë në ajër dhe të krijojnë valë goditëse, siç ndodhi mbi Çeljabinsk në vitin 2013, kur u dëmtuan ndërtesa dhe u plagosën shumë njerëz nga xhamat e thyer.
Një asteroid me diametër rreth 100 deri në 300 metra mund të shkaktojë pasoja të rënda rajonale. Objektet më të mëdha mund të prodhojnë kratere, zjarre, valë goditëse dhe, në rast të rënies në oqean, cuname pranë zonës së goditjes. Përplasjet me trupa kilometrikë janë shumë më të rralla, por mund të ndikojnë në klimë dhe në ekosistemet globale.
Rreziku real llogaritet duke kombinuar mundësinë e përplasjes me shkallën e dëmit të mundshëm. Një objekt i madh me orbitë të njohur dhe të sigurt nuk përbën kërcënim, ndërsa një trup më i vogël i zbuluar vonë mund të kërkojë vëmendje të menjëhershme.
Si përcaktohet orbita?
Pas zbulimit, teleskopët matin pozicionin e asteroidit në net të ndryshme. Sa më gjatë të ndiqet, aq më saktë përcaktohet trajektorja. Në fazat e para, pasiguria mund të krijojë një gamë të gjerë pozicionesh të mundshme në të ardhmen. Për këtë arsye, probabiliteti fillestar i goditjes ndonjëherë rritet përpara se të bjerë ose të eliminohet plotësisht.
Asteroidi 2024 YR4 tregoi qartë këtë proces. Pas zbulimit, ai pati përkohësisht një probabilitet të vogël për përplasje me Tokën në dhjetor 2032. Vëzhgimet shtesë e përjashtuan rrezikun domethënës për planetin dhe, më pas, edhe mundësinë e goditjes së Hënës. Rasti tregoi se ndryshimet në përqindje nuk janë parashikime të paqëndrueshme, por rezultat i përmirësimit të vazhdueshëm të orbitës me të dhëna të reja.
Edhe Apophis, një asteroid me përmasa rreth 340 metra, dikur ngriti shqetësim. Matjet e mëvonshme përjashtuan përplasjen për të paktën një shekull. Ai do të kalojë në mënyrë të sigurt pranë Tokës më 13 prill 2029, në një distancë prej rreth 32 mijë kilometrash mbi sipërfaqe.
A mund të devijohet një asteroid?
Mbrojtja planetare mbështetet fillimisht te zbulimi i hershëm. Sa më shumë kohë të ketë përpara një kalimi të rrezikshëm, aq më i vogël mund të jetë ndryshimi i nevojshëm në shpejtësi për ta larguar objektin nga Toka.
Misioni DART provoi për herë të parë në hapësirë teknikën e goditësit kinetik. Anija u përplas qëllimisht me Dimorphos dhe ia shkurtoi orbitën rreth asteroidit Didymos me rreth 32 minuta. Analizat e mëvonshme treguan se përplasja ndryshoi edhe formën e Dimorphos dhe prodhoi një re të madhe mbetjesh, e cila e përforcoi efektin e goditjes.
Kjo metodë nuk shkatërron domosdoshmërisht objektin. Qëllimi është t’i ndryshojë pak shpejtësinë, në mënyrë që me kalimin e viteve ai të mos arrijë në të njëjtin vend me Tokën. Për kërcënime të ndryshme mund të kërkohen teknika të tjera, në varësi të madhësisë, strukturës dhe kohës në dispozicion.
Zbulimi mbetet mbrojtja e parë
Sistemet automatike skanojnë qiellin, ndërsa radarët dhe teleskopët hapësinorë ndihmojnë në matjen e madhësisë, formës dhe përbërjes. Observatori infra i kuq NEO Surveyor po zhvillohet për të kërkuar objekte të vështira për t’u parë nga Toka, veçanërisht ato që afrohen nga drejtimi i Diellit.
Asnjë asteroid i njohur aktualisht nuk paraqet një kërcënim të rëndësishëm për Tokën në të ardhmen e afërt. Megjithatë, popullsia e trupave të vegjël nuk është kataloguar plotësisht. Prandaj, mbrojtja planetare nuk mbështetet te frika, por te vrojtimi, përllogaritja dhe përgatitja shumë vite përpara.