Dhëmbët janë struktura të forta të vendosura në nofullën e sipërme dhe të poshtme, të organizuara në dy harqe brenda zgavrës së gojës. Roli i tyre më i dukshëm është copëtimi dhe përpunimi mekanik i ushqimit, por funksioni nuk përfundon këtu. Ata ndihmojnë në shqiptimin e tingujve, mbështesin formën e buzëve dhe faqeve, ruajnë lartësinë e kafshimit dhe ndikojnë në pamjen e fytyrës. Secili prej tyre përbëhet nga inde të mineralizuara dhe një pjesë e brendshme e gjallë, e furnizuar me gjak dhe nerva.
Dy brezat e dhëmbëzimit
Njeriu zhvillon zakonisht dy breza dhëmbësh gjatë jetës. Dhëmbëzimi i qumështit përfshin 20 njësi dhe nis të shfaqet në fëmijërinë e hershme. Ky grup përbëhet nga prerës, qenorë dhe dhëmballë, pa paradhëmballë. Përveç rolit në ushqyerje dhe të folur, ai mban hapësirën e nevojshme për vendosjen e dhëmbëve të përhershëm.
Dhëmbëzimi i përhershëm mund të arrijë në 32 njësi, duke përfshirë edhe katër dhëmballët e treta, të njohura si dhëmbët e pjekurisë. Jo çdo person i zhvillon ose i mban të gjitha, ndaj numri mund të jetë më i vogël. Në secilën gjysmë të nofullës gjenden dy prerës, një qenor, dy paradhëmballë dhe tre dhëmballë.
Llojet dhe funksionet e tyre
Prerësit ndodhen në pjesën e përparme dhe kanë skaj relativisht të hollë. Ata kapin dhe presin ushqimin në kafshata më të vogla. Qenorët kanë kurorë më të mprehtë dhe rrënjë të fortë, duke ndihmuar në shqyerje dhe në drejtimin e lëvizjeve të nofullës.
Paradhëmballët gjenden pas qenorëve dhe kanë sipërfaqe më të gjerë, zakonisht me disa maja të ngritura. Ato shtypin dhe copëtojnë përmbajtjen gjatë përtypjes. Në pjesën e pasme vendosen dhëmballët, të cilat kanë kurora të mëdha dhe sipërfaqe të përshtatura për bluarjen e ushqimit. Forma ndryshon sipas pozicionit dhe ngarkesës që përballon secila pjesë e harkut dentar.
Kurora, qafa dhe rrënja
Nga ana anatomike, çdo dhëmb ndahet në kurorë, qafë dhe rrënjë. Kurora është pjesa e dukshme mbi mishra. Qafa ndodhet pranë vijës ku bashkohen kurora dhe rrënja, ndërsa rrënja qëndron e vendosur në kockën alveolare të nofullës. Prerësit dhe qenorët zakonisht kanë nga një rrënjë, kurse paradhëmballët dhe dhëmballët mund të kenë më shumë, megjithëse anatomia ndryshon ndërmjet njerëzve.
Rrënja nuk bashkohet drejtpërdrejt me kockën. Midis tyre shtrihet ligamenti periodontal, një shtresë me fibra që e mban strukturën në folenë e saj, shpërndan forcat e kafshimit dhe përcjell informacion ndijor. Mishrat, çimentoja e rrënjës, ligamenti dhe kocka alveolare formojnë së bashku aparatin mbështetës periodontal.
Indet që formojnë dhëmbin
Smalti mbulon kurorën dhe është indi më i mineralizuar i trupit të njeriut. Ai krijon një sipërfaqe rezistente ndaj presionit dhe konsumimit, por nuk ka enë gjaku apo nerva dhe nuk rigjenerohet në mënyrën e indeve të buta. Poshtë tij ndodhet dentina, e cila përbën pjesën më të madhe të masës së dhëmbit. Ajo është më pak e fortë se smalti dhe përmban kanale mikroskopike që lidhen me pulpën.
Rrënja mbulohet nga çimentoja, një ind i mineralizuar ku fiksohen fibrat e ligamentit periodontal. Në qendër ndodhet pulpa dentare, ind i butë që përmban nerva, enë gjaku dhe qeliza të specializuara. Hapësira e pulpës vazhdon nga kurora nëpër kanalet e rrënjëve dhe komunikon me indet përreth përmes hapjeve të vogla pranë majës së tyre.
Si ushqehen dhe si ndiejnë dhëmbët
Enët e gjakut hyjnë kryesisht nga maja e rrënjës dhe furnizojnë pulpën me oksigjen e lëndë ushqyese. Fibrat nervore përcjellin dhimbjen, ndryshimet termike dhe sinjalet që lidhen me presionin. Ndjeshmëria mund të rritet kur smalti hollohet, rrënja ekspozohet ose dentina mbetet pa mbrojtjen e zakonshme.
Lëvizjet e përtypjes realizohen nga muskujt e nofullës, ndërsa gjuha dhe faqet e drejtojnë ushqimin ndërmjet sipërfaqeve përtypëse. Kontakti i saktë ndërmjet harkut të sipërm dhe atij të poshtëm quhet okluzion. Ky raport ndihmon që forcat të shpërndahen në mënyrë të kontrolluar gjatë kafshimit, të folurit dhe lëvizjeve të mandibulës.
Zhvillimi dhe dalja në gojë
Formimi nis para lindjes, kur krijohen indet e para nga të cilat zhvillohen kurorat dhe rrënjët. Dalja e një dhëmbi është procesi i lëvizjes së tij nga kocka drejt pozicionit funksional në gojë. Te fëmijët, dhëmbët e përhershëm zëvendësojnë gradualisht ata të qumështit, ndërsa dhëmballët e përhershme dalin pas tyre pa zëvendësuar një njësi të mëparshme.
Edhe pas daljes, këto struktura mbeten pjesë aktive e sistemit të përtypjes. Pulpa, ligamenti periodontal, kocka dhe mishrat reagojnë vazhdimisht ndaj forcave mekanike, konsumimit dhe ndryshimeve që ndodhin gjatë jetës.