Buza është një strukturë e butë dhe shumë e lëvizshme që rrethon hapjen e gojës. Edhe pse në pamje të parë duket si një pjesë e thjeshtë e fytyrës, ajo përmban lëkurë, mukozë, muskuj, enë gjaku, nerva dhe ind lidhor. Në terminologjinë anatomike, buza e sipërme quhet labium superius, ndërsa ajo e poshtme labium inferius. Të dyja takohen në cepat e gojës, të njohur si komisurat orale.
Kjo zonë merr pjesë në të ushqyer, të folur, gëlltitje, shprehjen e emocioneve dhe perceptimin e prekjes. Lëvizshmëria e madhe lejon krijimin e një mbylljeje të fortë rreth gojës, kontrollin e ushqimit dhe lëngjeve, si edhe formimin e tingujve të ndryshëm gjatë komunikimit.
Pjesët anatomike të buzës
Sipërfaqja ndahet në disa zona që kalojnë gradualisht nga lëkura e fytyrës drejt mukozës së gojës. Pjesa e jashtme ka tiparet e zakonshme të lëkurës, duke përfshirë folikulat e qimeve, gjëndrat dhjamore dhe gjëndrat e djersës. Më pranë hapjes së gojës ndodhet vermilioni, zona që zakonisht dallohet nga ngjyra e kuqe, rozë ose kafe, në varësi të pigmentimit të individit.
Vermilioni mbulohet nga një epitel më i hollë se lëkura përreth. Enët e gjakut ndodhen pranë sipërfaqes dhe ndikojnë në ngjyrën karakteristike. Kjo pjesë nuk ka gjëndra djerse apo dhjamore dhe nuk prodhon vetë një shtresë të mjaftueshme mbrojtëse yndyrore. Për këtë arsye, humbet lagështinë më lehtë dhe mund të thahet nga ajri i ftohtë, era, dielli ose kontakti i vazhdueshëm me pështymën.
Në pjesën e brendshme ndodhet mukoza labiale, një sipërfaqe e lagësht që qëndron përballë dhëmbëve dhe mishrave. Ajo përmban gjëndra të vogla pështymore dhe vazhdon me mukozën e zgavrës së gojës. Buza lidhet me mishrat nëpërmjet frenulumit, një palosje e hollë indi që shihet më qartë kur struktura tërhiqet.
Veçoritë e buzës së sipërme dhe të poshtme
Në qendër të pjesës së sipërme gjendet filtrumi, brazda vertikale që zbret nga baza e hundës. Anash tij ndodhen dy kreshta të lehta, ndërsa kufiri i poshtëm formon harkun e njohur si “harku i Kupidit”. Në skajin ndërmjet vermilionit dhe lëkurës mund të dallohet një vijë e zbehtë dhe pak e ngritur, e rëndësishme për konturin e fytyrës.
Pjesa e poshtme shtrihet nga hapja e gojës deri te brazda që e ndan atë nga mjekra. Ajo zakonisht ka një vermilion më të gjerë dhe lëviz në bashkërendim me nofullën, gjuhën dhe faqet. Forma, trashësia dhe simetria ndryshojnë natyrshëm sipas moshës, trashëgimisë dhe veçorive individuale të fytyrës.
Muskujt që mundësojnë lëvizjen
Muskuli kryesor është orbicularis oris, një strukturë komplekse me fibra të organizuara në disa drejtime rreth hapjes së gojës. Ai vepron si mekanizëm mbyllës, afron buzët, i shtyn përpara dhe ndihmon në ruajtjen e ushqimit brenda zgavrës orale. Ndryshe nga shumë muskuj të tjerë, nuk ka një pikë të vetme lidhjeje të drejtpërdrejtë me kockën.
Në të ndërthuren muskuj të tjerë të mimikës. Disa ngrenë buzën e sipërme ose cepat e gojës, të tjerë i ulin ose i tërheqin anash. Ky bashkëveprim krijon buzëqeshjen, rrudhjen e gojës, fishkëllimën dhe shprehje të shumta emocionale. Të njëjtat lëvizje janë të domosdoshme për shqiptimin e bashkëtingëlloreve si “b”, “p”, “m”, “f” dhe “v”.
Enët e gjakut dhe nervat
Furnizimi kryesor me gjak vjen nga arteriet labiale e sipërme dhe e poshtme, degë të arteries faciale. Degët e tyre lidhen me njëra-tjetrën dhe krijojnë një rrjet të pasur vaskular. Kjo shpjegon pse dëmtimet e vogla mund të gjakosin dukshëm, por edhe pse indet zakonisht kanë aftësi të mirë shërimi.
Lëvizjet kontrollohen kryesisht nga nervi facial, i cili aktivizon orbicularis oris dhe muskujt e tjerë të mimikës. Ndjeshmëria përcillet nga degë të nervit trigeminal. Buza e sipërme merr ndjeshmëri kryesisht përmes nervit infraorbital, ndërsa pjesa e poshtme përmes nervit mental. Përqendrimi i receptorëve ndijorë e bën zonën shumë të ndjeshme ndaj prekjes, temperaturës, dhimbjes dhe presionit.
Funksionet kryesore
Gjatë ngrënies, buzët krijojnë një vulë që pengon daljen e ushqimit dhe lëngjeve. Ato ndihmojnë në marrjen e kafshatës, përtypje, thithje dhe gëlltitje. Te foshnjat janë thelbësore për kapjen e gjirit dhe krijimin e presionit të nevojshëm për ushqyerje.
Në të folur, ndryshimi i formës së hapjes së gojës ndikon në tinguj dhe në rrjedhën e ajrit. Krahas rolit mekanik, buza është pjesë qendrore e komunikimit joverbal. Buzëqeshja, tensionimi, dridhja apo ulja e cepave mund të shprehin gjendje emocionale edhe pa përdorimin e fjalëve.