Aparati tretës është sistemi që përpunon ushqimin, çliron lëndët ushqyese dhe largon mbetjet që organizmi nuk mund t’i përdorë. Ai përbëhet nga një varg organesh të zbrazëta, të lidhura nga goja deri te anusi, si edhe nga organe ndihmëse që prodhojnë enzima, lëngje dhe substanca të nevojshme për tretjen. Puna e tij nuk kufizohet vetëm te stomaku. Muret e traktit kanë shtresa muskulore që lëvizin përmbajtjen dhe një mukozë që sekreton ose përthith substanca. Çdo pjesë ka një rol të përcaktuar dhe funksionon në bashkërendim me sistemin nervor, qarkullimin e gjakut dhe hormonet.
Nga goja te stomaku
Procesi nis në gojë. Dhëmbët e copëtojnë ushqimin, ndërsa gjuha e përzien dhe e shtyn drejt faringut. Gjëndrat e pështymës prodhojnë një lëng që lag kafshatën dhe përmban enzima që fillojnë zbërthimin e disa karbohidrateve. Përtypja është fazë mekanike, por në të njëjtën kohë nis edhe tretja kimike.
Pas gëlltitjes, ushqimi kalon në ezofag, një tub muskulor që lidh faringun me stomakun. Lëvizjet ritmike të murit të tij, të quajtura peristaltikë, e shtyjnë kafshatën poshtë edhe pa ndihmën e gravitetit. Në fund të ezofagut ndodhet një unazë muskulore që hapet për të lejuar kalimin e ushqimit dhe më pas mbyllet, duke kufizuar kthimin e përmbajtjes acide nga stomaku.
Stomaku është një organ i zbrazët dhe muskulor, i vendosur në pjesën e sipërme të barkut. Ai shërben si rezervuar i përkohshëm, por edhe si dhomë përzierjeje. Tkurrjet e murit e bashkojnë ushqimin me acidin dhe enzimat tretëse, duke e kthyer gradualisht në një masë gjysmë të lëngshme të quajtur kimus. Mjedisi acid ndihmon në zbërthimin e proteinave dhe pengon shumimin e shumë mikroorganizmave që mund të hyjnë me ushqimin.
Zorra e hollë dhe përthithja e lëndëve ushqyese
Nga stomaku, kimusi kalon në zorrën e hollë, pjesa ku zhvillohet pjesa më e madhe e tretjes dhe përthithjes. Ajo ndahet në duoden, jejunum dhe ileum. Në duoden derdhen sekrecionet e pankreasit dhe tëmthi, të cilat ndihmojnë në zbërthimin e yndyrave, proteinave dhe karbohidrateve.
Pankreasi prodhon enzima tretëse dhe bikarbonat. Ky i fundit neutralizon aciditetin që vjen nga stomaku, duke krijuar një mjedis më të përshtatshëm për veprimin e enzimave. Mëlçia prodhon tëmthin, ndërsa fshikëza e tëmthit e ruan dhe e lëshon kur ushqimi, sidomos ai me yndyrë, hyn në zorrën e hollë.
Muri i zorrës së hollë ka palosje dhe zgjatime shumë të imta, të quajtura vile dhe mikrovile. Ato rrisin ndjeshëm sipërfaqen e kontaktit dhe mundësojnë kalimin e lëndëve ushqyese në gjak ose në sistemin limfatik. Sheqernat e thjeshta, aminoacidet, vitaminat, mineralet dhe pjesa më e madhe e ujit përthithen këtu. Yndyrat përpunohen në forma që mund të transportohen fillimisht përmes limfës dhe më pas në qarkullimin e gjakut.
Zorra e trashë, mikrobiota dhe largimi i mbetjeve
Materiali që nuk është tretur kalon në zorrën e trashë. Ajo përfshin cekumin, kolonin, rektumin dhe kanalin anal. Funksioni kryesor i saj është përthithja e ujit dhe e elektroliteve, si edhe formimi i feçeve. Lëvizja në këtë pjesë është më e ngadaltë, duke i dhënë organizmit kohë të rikuperojë lëngjet e nevojshme.
Në kolon jeton një bashkësi e madhe mikroorganizmash, e njohur si mikrobiota e zorrëve. Këto baktere marrin pjesë në fermentimin e disa përbërësve që nuk janë tretur më herët dhe prodhojnë substanca që ndikojnë në mjedisin e zorrës. Përbërja e mikrobiotës ndryshon nga një person te tjetri dhe ndikohet nga ushqimi, mosha, përdorimi i barnave dhe mënyra e jetesës.
Mbetjet e formuara ruhen përkohësisht në rektum. Kur ai mbushet, sinjalet nervore nxisin refleksin e jashtëqitjes. Muskujt e rektumit dhe sfinkterët analë punojnë së bashku për të kontrolluar nxjerrjen e feçeve.
Si kontrollohet aparati tretës
Aparati tretës drejtohet nga një rrjet i gjerë nervor që ndodhet në muret e traktit gastrointestinal. Ky sistem mund të koordinojë shumë lëvizje dhe sekrecione, por komunikon vazhdimisht edhe me trurin. Hormonet e prodhuara në stomak dhe zorrë ndikojnë në oreks, zbrazjen e stomakut, çlirimin e enzimave dhe ndjesinë e ngopjes.
Në një organizëm të shëndetshëm, tretja është një proces i vazhdueshëm dhe i koordinuar. Çrregullimi i një organi mund të ndikojë edhe në pjesët e tjera, sepse ushqimi, lëngjet tretëse, mikroorganizmat, nervat dhe qarkullimi i gjakut funksionojnë si një tërësi e vetme.