Aorta është arteria më e madhe e trupit dhe rruga kryesore përmes së cilës gjaku i pasur me oksigjen largohet nga zemra drejt organeve, indeve dhe gjymtyrëve. Ajo nis në barkushen e majtë, menjëherë pas valvulës aortale, ngjitet në kraharor, formon një hark dhe më pas zbret nëpër toraks e bark. Për shkak të presionit të lartë që përballon në çdo rrahje, muri i saj është i trashë dhe elastik, por mund të dëmtohet nga mosha, tensioni i lartë, duhani, ateroskleroza ose disa gjendje të trashëguara.
Si është e ndërtuar arteria kryesore?
Nga pikëpamja anatomike, ajo ndahet në rrënjën aortale, pjesën ngjitëse, harkun, segmentin zbritës torakal dhe pjesën abdominale. Pranë fillimit dalin arteriet koronare, të cilat ushqejnë vetë muskulin e zemrës. Nga harku nisen degë që furnizojnë me gjak kokën, qafën dhe krahët, ndërsa gjatë zbritjes krijohen degë për mushkëritë, murin e kraharorit, aparatin tretës, veshkat dhe organe të tjera. Në fund të barkut, ena ndahet në dy arteriet iliake, të cilat vazhdojnë drejt legenit dhe këmbëve.
Elasticiteti i murit nuk shërben vetëm për të përballuar presionin. Kur zemra pompon, ena zgjerohet lehtë dhe ruan një pjesë të energjisë së pulsit. Më pas tkurret gradualisht, duke ndihmuar që rrjedhja e gjakut të vazhdojë edhe mes dy rrahjeve. Humbja e këtij elasticiteti me kalimin e viteve mund të shoqërohet me rritje të presionit dhe ngarkesë më të madhe për sistemin kardiovaskular.
Sëmundjet që mund ta prekin
Një nga problemet më të njohura është aneurizma, zgjerim i pazakontë që krijohet kur një zonë e murit dobësohet. Ajo mund të zhvillohet në kraharor ose në bark dhe shpesh rritet pa shkaktuar shenja të qarta. Rreziku kryesor është çarja, e cila sjell gjakderdhje të brendshme masive, ose diseksioni, kur gjaku futet mes shtresave të murit dhe i ndan ato.
Diseksioni aortal është urgjencë mjekësore. Shenja tipike është dhimbja e papritur dhe shumë e fortë në kraharor, shpinë ose bark. Mund të shoqërohet me të fikët, djersitje, vështirësi në frymëmarrje, dobësi të njërës anë të trupit, çrregullim të të folurit, ndryshim të pulsit ose dhimbje që lëviz drejt qafës dhe shpinës. Çdo paraqitje e tillë kërkon thirrje të menjëhershme të urgjencës.
Probleme të tjera përfshijnë ngushtimin e lindur, të quajtur koarktacion, inflamacionin e murit vaskular dhe dëmtimet nga trauma. Duhet dalluar edhe stenoza e valvulës aortale: ajo prek valvulën që kontrollon daljen e gjakut nga zemra dhe nuk është e njëjtë me ngushtimin e vetë arteries.
Faktorët e rrezikut
Tensioni i pakontrolluar i gjakut ushtron forcë të vazhdueshme mbi muret e enës. Pirja e duhanit, kolesteroli i lartë, ateroskleroza, mosha e avancuar dhe historia familjare rrisin gjithashtu mundësinë e aneurizmës. Disa sëmundje gjenetike të indit lidhor, përfshirë sindromën Marfan, mund ta bëjnë murin më të brishtë edhe te personat e rinj. Valvula aortale bikuspide dhe disa variante të trashëguara kërkojnë ndjekje të posaçme, sepse mund të lidhen me zgjerim të pjesës ngjitëse.
Si kontrollohet gjendja e aortës?
Shumë ndryshime zbulohen rastësisht gjatë një ekografie, tomografie kompjuterike ose rezonance magnetike. Ekokardiografia vlerëson rrënjën, pjesën ngjitëse dhe valvulën, ndërsa tomografia me kontrast jep pamje të hollësishme të gjithë enës dhe përdoret shpesh në urgjencë. Rezonanca është e dobishme për ndjekje të përsëritur, sidomos kur kërkohet shmangia e rrezatimit. Ekografia abdominale është metodë e thjeshtë për kontrollin e aneurizmës në bark.
Vendimi për monitorim apo ndërhyrje nuk mbështetet vetëm te diametri. Mjeku merr parasysh vendndodhjen, ritmin e zgjerimit, simptomat, strukturën e valvulës, përmasat trupore dhe historinë familjare. Aneurizmat më të vogla mund të ndiqen periodikisht dhe të menaxhohen me kontroll të tensionit, ndërprerje të duhanit dhe trajtim të faktorëve kardiovaskularë. Kur rreziku i çarjes rritet, mund të nevojitet operacion i hapur ose vendosja e një stent-grafti përmes arterieve.
Kujdesi dhe parandalimi
Nuk ekziston një mënyrë që parandalon çdo sëmundje aortale, por rreziku mund të ulet. Matja e rregullt e tensionit, lënia e duhanit, aktiviteti fizik i përshtatur, ushqyerja e ekuilibruar dhe kontrolli i yndyrave në gjak mbrojnë shëndetin vaskular. Personat me aneurizëm, valvulë bikuspide ose sëmundje të trashëguar duhet të respektojnë intervalet e ekzaminimeve dhe kufizimet e aktivitetit të përcaktuara nga kardiologu. Kur konstatohet një formë e trashëgueshme, mund të rekomandohet kontroll me imazheri edhe për familjarët e afërt.