Afazia është një çrregullim i fituar i gjuhës që shfaqet pas dëmtimit të zonave të trurit përgjegjëse për komunikimin. Ajo mund të ndikojë në të folur, të kuptuar, lexim dhe shkrim. Personi shpesh e di çfarë dëshiron të thotë, por nuk gjen fjalën e duhur, ndërton fjali të paplota ose nuk kupton qartë atë që dëgjon. Gjendja nuk nënkupton humbje të inteligjencës, megjithëse vështirësia në komunikim mund të krijojë përshtypje të gabuar tek të tjerët.
Afazia shfaqet më shpesh pas një goditjeje në tru, sidomos kur preken zonat e gjuhës në hemisferën e majtë. Ajo mund të lindë edhe pas traumave të kokës, operacioneve, infeksioneve ose tumoreve të trurit. Në disa sëmundje neurodegjenerative, aftësitë gjuhësore përkeqësohen gradualisht; kjo formë njihet si afazi primare progresive.
Si shfaqet afazia
Shenjat ndryshojnë sipas vendit dhe përmasës së dëmtimit. Disa njerëz flasin ngadalë, me shumë përpjekje dhe përdorin fjali të shkurtra, duke lënë jashtë fjalë lidhëse. Të tjerë flasin rrjedhshëm, por fjalitë mund të kenë pak kuptim, të përmbajnë fjalë të gabuara ose terma të shpikur. Ka edhe raste kur vështirësia kryesore është gjetja e emrit të një objekti, ndërsa kuptimi i bisedës mbetet relativisht i ruajtur.
Në afazinë globale dëmtohen rëndë si shprehja, ashtu edhe të kuptuarit. Personi mund të përdorë vetëm pak fjalë ose fraza të përsëritura dhe të ketë vështirësi edhe me udhëzime të thjeshta. Në forma të tjera, problemi mund të jetë më i dukshëm gjatë përsëritjes, leximit, shkrimit ose ndjekjes së një bisede me disa pjesëmarrës.
Afazia nuk është e njëjtë me disartrinë, ku të folurit bëhet i paqartë për shkak të dobësisë ose kontrollit të dobët të muskujve. Ajo ndryshon edhe nga apraksia e të folurit, e cila prek planifikimin e lëvizjeve të nevojshme për shqiptim. Këto çrregullime mund të shfaqen së bashku, ndaj nevojitet vlerësim i specializuar.
Kur ndryshimi i të folurit është urgjencë
Humbja e papritur e aftësisë për të folur, kuptuar ose gjetur fjalët duhet trajtuar si shenjë e mundshme e goditjes në tru. Rreziku është më i madh kur shoqërohet me dobësi ose mpirje në njërën anë, shtrembërim të fytyrës, çrregullim të shikimit, humbje ekuilibri ose dhimbje koke të pazakontë.
Edhe kur simptomat zhduken pas disa minutash, kërkohet vlerësim urgjent, sepse mund të bëhet fjalë për një atak ishemik kalimtar. Trajtimi i shpejtë mund të kufizojë dëmtimin e trurit dhe të përmirësojë mundësinë e rikuperimit.
Si vendoset diagnoza
Kontrolli fillon me ekzaminimin neurologjik dhe përcaktimin e shkakut. Tomografia e kompjuterizuar ose rezonanca magnetike përdoren për të identifikuar goditjen, traumën, masën tumorale ose ndryshime të tjera në tru. Mjeku kontrollon gjithashtu forcën, ndjeshmërinë, kujtesën, vëmendjen dhe funksione të tjera që mund të jenë prekur.
Vlerësimi i plotë i komunikimit kryhet nga logopedi. Testohen emërtimi i objekteve, ndërtimi i fjalive, kuptimi i pyetjeve, zbatimi i udhëzimeve, përsëritja, leximi dhe shkrimi. Te personat që përdorin më shumë se një gjuhë, aftësitë duhet të vlerësohen në secilën prej tyre, pasi dëmtimi nuk shfaqet domosdoshmërisht njësoj.
Trajtimi dhe rehabilitimi
Nuk ka një ilaç të vetëm që e shëron afazinë. Në fazën akute trajtohet shkaku, si goditja në tru, infeksioni ose tumori. Më pas, terapia e gjuhës dhe komunikimit përshtatet sipas nevojave, aftësive të ruajtura dhe qëllimeve të pacientit.
Ushtrimet mund të synojnë gjetjen e fjalëve, kuptimin e fjalive, leximin, shkrimin dhe zhvillimin e bisedave të përditshme. Kur të folurit është shumë i kufizuar, përdoren gjeste, vizatime, tabela me figura, shënime ose pajisje elektronike. Trajnimi mund të zhvillohet individualisht, në grup ose në distancë, ndërsa intensiteti duhet përshtatur me gjendjen dhe tolerancën e personit.
Përmirësimi është shpesh më i shpejtë gjatë muajve të parë pas dëmtimit, por mund të vazhdojë për vite. Ecuria ndikohet nga shkaku, zona e prekur, përmasat e dëmtimit, shëndeti i përgjithshëm dhe qasja në rehabilitim. Edhe afazia kronike mund të përfitojë nga terapia e vazhdueshme dhe ushtrimet e strukturuara.
Roli i familjes në komunikim
Familjarët duhet të përdorin fjali të shkurtra, të flasin qartë dhe t’i japin personit kohë për t’u përgjigjur. Zhurma e televizorit ose bisedat e shumta njëkohësisht mund ta bëjnë të kuptuarit më të vështirë. Pyetjet me alternativa, shkrimi i fjalëve kryesore dhe përdorimi i figurave mund ta lehtësojnë komunikimin.
Personi duhet përfshirë në biseda dhe vendime, jo trajtuar sikur nuk kupton. Korrigjimi i vazhdueshëm, nxitimi dhe përfundimi i çdo fjalie në vend të tij mund të shtojnë ankthin. Mbështetja emocionale është po aq e rëndësishme, pasi izolimi, frustrimi dhe depresioni mund të shoqërojnë humbjen e papritur të aftësisë për t’u shprehur.