Adrenalina, e njohur në mjekësi edhe si epinefrinë, është një hormon dhe ndërmjetës kimik që ndihmon organizmin të reagojë ndaj rrezikut. Ajo prodhohet kryesisht në pjesën e brendshme të gjëndrave mbiveshkore, të vendosura mbi veshka, dhe çlirohet me shpejtësi gjatë frikës, dhimbjes, stresit të fortë ose përpjekjes fizike intensive.
Roli i saj është ta përgatisë trupin për reagimin e menjëhershëm të quajtur “lufto ose largohu”. Brenda pak çastesh ndryshojnë rrahjet e zemrës, frymëmarrja, qarkullimi dhe përdorimi i energjisë. Ky mekanizëm është jetik në situata të papritura, ndërsa epinefrina e prodhuar si ilaç përdoret në disa nga urgjencat më të rënda mjekësore.
Si prodhohet dhe vepron adrenalina
Kur truri percepton kërcënim, aktivizohet sistemi nervor simpatik. Sinjalet arrijnë te gjëndrat mbiveshkore, të cilat lëshojnë adrenalinë dhe katekolamina të tjera në gjak. Molekula lidhet me receptorë adrenergjikë në zemër, mushkëri, enë gjaku dhe organe të ndryshme.
Efekti nuk është i njëjtë në çdo ind. Në zemër rrit shpejtësinë dhe forcën e kontraktimeve. Në rrugët e frymëmarrjes ndihmon në zgjerimin e bronkeve, ndërsa në disa enë shkakton ngushtim, duke mbështetur presionin dhe duke drejtuar gjakun drejt strukturave më të nevojshme. Njëkohësisht nxit çlirimin e glukozës dhe yndyrave të depozituara, që muskujt të kenë energji të menjëhershme.
Çfarë ndien trupi gjatë çlirimit të saj
Rritja e përkohshme e adrenalinës mund të perceptohet si rrahje të shpejta të zemrës, frymëmarrje më e shpeshtë, djersitje, zgjerim i bebëzave, dridhje dhe tension. Disa persona ndiejnë përqendrim të shtuar, ndërsa të tjerë përjetojnë marramendje, shqetësim në stomak ose ankth.
Në një situatë të shkurtër stresi, këto ndryshime zakonisht zbehen pasi kalon rreziku. Kur sistemi i alarmit aktivizohet shpesh, organizmi mund ta ketë më të vështirë të rikthehet në gjendje qetësie. Megjithatë, pasojat e stresit kronik nuk shkaktohen vetëm nga adrenalina; në to përfshihen kortizoli, gjumi i pamjaftueshëm, presioni psikologjik dhe faktorë të tjerë.
Përdorimi si ilaç në urgjencë
Epinefrina është trajtimi i parë për anafilaksinë, një reaksion alergjik që mund të ngushtojë rrugët e frymëmarrjes dhe të ulë rrezikshëm presionin. Ajo vepron duke ngushtuar enët, mbështetur qarkullimin, zvogëluar ënjtjen dhe lehtësuar frymëmarrjen. Kur një person ka auto-injektor të përshkruar dhe shfaq shenja të anafilaksisë, përdorimi nuk duhet vonuar. Pas administrimit kërkohet menjëherë ndihmë emergjente, sepse simptomat mund të rikthehen ose të kërkojnë trajtim të mëtejshëm.
Në reanimimin kardiopulmonar, adrenalina jepet sipas protokolleve profesionale gjatë arrestit kardiak. Ajo mund të ndihmojë qarkullimin drejt zemrës dhe trurit gjatë kompresioneve, por nuk zëvendëson masazhin e kraharorit, defibrilimin kur rekomandohet dhe kujdesin e avancuar.
Në spital mund të përdoret edhe për ulje të rrezikshme të presionit, përfshirë raste të caktuara të shokut septik. Forma, përqendrimi dhe rruga e administrimit ndryshojnë sipas gjendjes. Përdorimi intravenoz kërkon personel të trajnuar dhe monitorim të kujdesshëm, pasi gabimet mund të shkaktojnë pasoja serioze.
Efektet anësore dhe rreziqet
Si medikament, epinefrina mund të shkaktojë palpitacione, dridhje, dhimbje koke, ankth, zbehje, djersitje dhe rritje të presionit. Dozat e papërshtatshme ose administrimi në rrugën e gabuar mund të çojnë në çrregullime të ritmit të zemrës dhe komplikime të tjera. Gjatë anafilaksisë së rëndë, megjithatë, rreziku nga vonesa ose mosdhënia është zakonisht shumë më i madh se efektet anësore të një doze të përshtatshme.
Auto-injektorët duhet të ruhen sipas udhëzimeve, të kontrollohen për datën e skadencës dhe të mos ekspozohen ndaj temperaturave ekstreme. Personat në rrezik dhe familjarët e tyre duhet ta mësojnë përdorimin e pajisjes përpara se të ndodhë emergjenca.
Kur nivelet janë tepër të larta
Episode të përsëritura me rrahje të forta zemre, djersitje, dhimbje koke dhe rritje të presionit mund të kenë shumë shkaqe. Rrallëherë, ato lidhen me feokromocitomën, një tumor që zhvillohet zakonisht në pjesën e brendshme të gjëndrës mbiveshkore dhe mund të prodhojë sasi të tepërta katekolaminash.
Këto simptoma nuk mjaftojnë për diagnozë, sepse mund të shfaqen edhe gjatë sulmeve të panikut, çrregullimeve të tiroides, përdorimit të stimuluesve ose sëmundjeve kardiake. Vlerësimi përfshin historinë klinike, matjen e presionit dhe analiza të posaçme të gjakut ose urinës, të ndjekura nga imazheria kur është e nevojshme. Kontrolli mjekësor është i rëndësishëm kur episodet përsëriten, janë të forta ose shoqërohen me dhimbje kraharori, të fikët apo vështirësi në frymëmarrje.