Një busull duket si një instrument i thjeshtë: gjilpëra lëviz dhe ndalet drejt veriut. Në të vërtetë, ajo nuk kërkon Polin e Veriut gjeografik, por përshtatet me fushën magnetike lokale të Tokës. Kjo fushë nuk është e njëtrajtshme. Ajo ndryshon nga një rajon në tjetrin, lëviz me kalimin e viteve dhe mund të shtrembërohet nga shkëmbinjtë e pasur me minerale, objektet metalike ose aktiviteti diellor. Për këtë arsye ekzistojnë vende ku tregimi i busullës largohet ndjeshëm nga drejtimi që pritet në hartë.
Veriu magnetik nuk është veriu gjeografik
Boshti rreth të cilit rrotullohet planeti përcakton veriun gjeografik. Veriu magnetik, ndërkohë, lidhet me fushën e prodhuar kryesisht nga lëvizja e metaleve të shkrira në bërthamën e jashtme të Tokës. Dy drejtimet nuk përputhen në shumicën e vendeve.
Këndi mes tyre quhet deklinacion magnetik. Në disa zona gjilpëra tregon disa gradë në lindje të veriut të vërtetë, ndërsa në të tjera devijon në perëndim. Ka edhe vija ku ndryshimi është afërsisht zero. Meqenëse fusha e planetit evoluon, ky kënd nuk mbetet i pandryshuar. Hartat dhe modelet e navigimit përditësohen periodikisht pikërisht për këtë arsye.
Një person që përdor vetëm busullën, pa korrigjuar deklinacionin lokal, mund të largohet gradualisht nga itinerari. Gabimi bëhet më i rëndësishëm gjatë ecjeve të gjata, në det të hapur ose në zona pa pika të dukshme orientimi.
Anomalitë e krijuara nga korja e Tokës
Përveç fushës kryesore, nëntoka krijon ndikime lokale. Shkëmbinjtë që përmbajnë magnetit, hekur dhe minerale të tjera magnetike mund ta tërheqin gjilpërën në një drejtim paksa të ndryshëm. Këto ndryshime quhen anomali magnetike dhe hartëzohen me matje nga toka, avionët dhe satelitët.
Një nga rajonet më të njohura është Anomalia Magnetike e Kurskut në Rusinë perëndimore, e lidhur me formacione shumë të mëdha mineralesh hekuri. Një tjetër strukturë e dallueshme është anomalia e Banguit në Afrikën Qendrore, e cila është studiuar për të kuptuar burimin e sinjalit të fortë në koren kontinentale.
Këto zona nuk i bëjnë busullat domosdoshmërisht të rrotullohen pa kontroll. Ndikimi varet nga largësia, përbërja e shkëmbinjve, madhësia e burimit dhe ndjeshmëria e instrumentit. Në vende të caktuara, devijimi lokal mund të jetë disa gradë dhe, në raste më të rralla, të kalojë dhjetë gradë.
Pse busulla dobësohet pranë poleve?
Pranë poleve magnetike, vijat e fushës futen në Tokë pothuajse vertikalisht. Një busull e zakonshme ka nevojë për një komponent të mjaftueshëm horizontal që gjilpëra të përcaktojë drejtimin. Kur ky komponent dobësohet, tregimi bëhet i paqëndrueshëm dhe instrumenti humbet besueshmërinë.
Kjo nuk do të thotë se fusha magnetike zhduket. Përkundrazi, gjilpëra priret të anohet poshtë ose lart për shkak të pjerrësisë magnetike. Pajisjet e prodhuara për gjerësi të mesme mund të prekin kapsulën, të lëvizin ngadalë ose të japin një drejtim të pasigurt kur përdoren shumë afër poleve.
Ekspeditat polare nuk mbështeten vetëm te busullat tradicionale. Ato përdorin navigim satelitor, sisteme inerciale, harta të posaçme dhe procedura që marrin parasysh kufizimet e magnetizmit në gjerësi të larta.
Ndikimi i stuhive diellore dhe mjedisit përreth
Shpërthimet në Diell mund të trazojnë përkohësisht magnetosferën dhe të ndryshojnë leximet e instrumenteve shumë të ndjeshme. Për përdoruesin e zakonshëm, efekti shpesh është i vogël, por gjatë stuhive të forta mund të ketë rëndësi për navigimin profesional, komunikimet dhe sistemet teknologjike.
Shkaqe shumë më të zakonshme të një tregimi të çuditshëm gjenden pranë vetë busullës. Telefoni, magnetët, altoparlantët, automjetet, gardhet metalike, linjat elektrike, pajisjet e kampingut dhe strukturat prej çeliku mund ta shtrembërojnë fushën lokale. Edhe një tavolinë me pjesë metalike mund të krijojë përshtypjen e një anomalie të pazakontë.
Busulla e telefonit përdor magnetometër elektronik dhe mund të kërkojë kalibrim. Ajo duhet mbajtur larg burimeve magnetike dhe krahasuar me një drejtim të njohur përpara se të përdoret në terren.
Mister real, por jo mbinatyror
Tregimet për zona ku busullat “çmenden” shpesh përzihen me legjenda për anije të zhdukura, energji të panjohura ose vende ku ligjet e natyrës pushojnë së vepruari. Shkenca nuk ka gjetur prova për rajone të tilla. Devijimet e vërteta shpjegohen nga deklinacioni, përbërja gjeologjike, pozicioni pranë poleve, aktiviteti gjeomagnetik ose objektet metalike përreth.
Fenomeni mbetet intrigues sepse tregon se veriu nuk është një drejtim aq i thjeshtë sa duket. Një busull nuk gabon domosdoshmërisht kur tregon ndryshe nga harta; ajo mund të jetë duke reaguar saktësisht ndaj fushës që ekziston në atë pikë. Misteri nuk qëndron te një forcë e fshehtë, por te një planet dinamik, fusha e të cilit ndryshon vazhdimisht.