Dritat misterioze që shfaqen para ose gjatë tërmeteve janë përshkruar prej shekujsh si shkëlqime të pazakonta në qiell, pranë tokës ose mbi zonat ku ndodh lëkundja. Dëshmitarët flasin për vezullime blu e të bardha, re të ndriçuara, shtylla drite, sfera të shndritshme apo pamje të ngjashme me vetëtimat. Sot këto raportime njihen zakonisht si “dritat e tërmeteve”, por shkenca vazhdon të debatojë se sa prej tyre përfaqësojnë një dukuri gjeofizike dhe sa kanë shpjegime më të zakonshme.
Një fenomen i rrallë dhe i vështirë për t’u kapur
Problemi kryesor është mungesa e matjeve të drejtpërdrejta. Tërmetet ndodhin papritur, ndërsa ndriçimet raportohen vetëm në disa raste dhe shpesh zgjasin pak. Përpara telefonave inteligjentë e kamerave të sigurisë, informacioni mbështetej kryesisht te dëshmitë njerëzore, të cilat mund të ndikohen nga frika, errësira dhe kaosi.
Raportime të njohura janë lidhur me serinë sizmike të Matsushiros në Japoni gjatë viteve 1960, me tërmetin e Piskos në Peru në vitin 2007 dhe me ngjarjen shkatërruese të L’Aquilës në Itali më 2009. Megjithatë, edhe kur ekzistojnë pamje filmike, përcaktimi i burimit mbetet i ndërlikuar. Një ndriçim i regjistruar gjatë lëkundjeve nuk është automatikisht provë se drita është prodhuar nga shkëmbinjtë.
Një katalog shkencor me raste historike ka vërejtur se një pjesë e madhe e raportimeve më të besueshme lidhej me zona ku korja kontinentale është e çarë ose shtrihet, sidomos pranë fajeve pothuajse vertikale. Kjo përputhje ka nxitur idenë se struktura gjeologjike mund të krijojë rrugë më të favorshme për lëvizjen e ngarkesave elektrike drejt sipërfaqes. Megjithatë, lidhja statistikore nuk provon vetvetiu mekanizmin dhe nuk do të thotë se çdo zonë e tillë do të prodhojë ndriçime.
Çfarë mund të ndodhë nën tokë?
Një nga hipotezat më të diskutuara lidhet me ngarkesat elektrike që mund të aktivizohen kur disa lloje shkëmbinjsh vendosen nën presion të madh. Sipas këtij modeli, defektet në strukturën kristalore çlirojnë bartës ngarkese, të cilët mund të lëvizin përmes masës shkëmbore drejt sipërfaqes. Kur grumbullohen pranë tokës, mund të krijojnë fusha të forta elektrike dhe të nxisin jonizimin e ajrit. Shkarkimi përfundimtar do të prodhonte një ndriçim të ngjashëm me koronën elektrike.
Një shpjegim tjetër përmend efektin piezoelektrik, ku kristale si kuarci krijojnë tension elektrik kur deformohen. Ideja është tërheqëse, por nuk konsiderohet e mjaftueshme për të shpjeguar çdo vëzhgim. Janë propozuar gjithashtu fërkimi përgjatë çarjeve, thyerja e shkëmbinjve, lëvizja e lëngjeve nëntokësore dhe ndërveprime mes kores, atmosferës dhe fushës elektromagnetike.
Rishikimet e viteve të fundit sugjerojnë se raportimet mund të mos kenë një shkak të vetëm. Pamjet e shfaqura përpara një goditjeje, shkëlqimet gjatë çarjes së fajit dhe dritat që vazhdojnë pas saj mund të përfaqësojnë procese të ndryshme.
Kur shkaku ndodhet mbi tokë
Shumë video të publikuara pas tërmeteve në qytete tregojnë ndezje jeshile, blu ose të bardha në horizont. Në raste të tilla, shpjegimi më i mundshëm mund të jetë dëmtimi i rrjetit elektrik. Lëkundjet bëjnë që linjat të preken, pajisjet të dështojnë dhe transformatorët të krijojnë harqe elektrike, të cilat ndriçojnë retë e ulëta dhe japin përshtypjen se i gjithë qielli po pulson.
Vetëtimat e largëta, rrufetë pa bubullimë të dëgjueshme, meteorët, reflektimi i dritave mbi re dhe defektet e kamerës mund të krijojnë pamje të ngjashme. Për këtë arsye, hetimi kërkon orën e saktë të videos, drejtimin e kamerës, kushtet atmosferike, vendndodhjen e nënstacioneve dhe të dhëna për ndërprerjet e energjisë.
A mund të paralajmërojnë një tërmet?
Dëshmitë aktuale nuk lejojnë përdorimin e këtyre ndriçimeve si sistem paralajmërues. Ato nuk shfaqen para shumicës së tërmeteve dhe, kur raportohen, shpesh verifikohen vetëm pasi ngjarja ka ndodhur. Për të parashikuar një goditje duhen përcaktuar me besueshmëri vendi, koha dhe magnituda; dritat misterioze nuk i plotësojnë këto kërkesa.
Sistemet e hershme të alarmit funksionojnë ndryshe. Ato zbulojnë valët e para sizmike pasi tërmeti ka nisur dhe dërgojnë njoftime përpara se valët më të forta të arrijnë në zona më të largëta. Kjo nuk është parashikim, por reagim i shpejtë ndaj një procesi tashmë në zhvillim.
Dritat e tërmeteve mbeten në kufirin mes dëshmisë së pazakontë dhe fenomenit fizik ende të papërcaktuar plotësisht. Disa raste mund të jenë prodhuar nga procese elektrike në shkëmbinj, ndërsa të tjera lidhen qartë me infrastrukturën, motin ose interpretimin e gabuar të pamjeve. Pikërisht kjo përzierje shpjegimesh e mban temën të hapur dhe e bën çdo video të re objekt kureshtjeje, por jo provë përfundimtare.