Mjafton një bisedë e zakonshme, një kthesë në një rrugë të panjohur ose mënyra si bie drita në një dhomë. Papritur lind bindja e çuditshme se i gjithë çasti është përjetuar më parë, megjithëse arsyeja na thotë të kundërtën. Kjo përvojë quhet déjà vu, një shprehje franceze që do të thotë “e parë më parë”, dhe mbetet një nga dukuritë më intriguese të kujtesës njerëzore.
Ndjesia zakonisht zgjat vetëm pak sekonda. Ajo nuk është një kujtim i zakonshëm, sepse personi nuk arrin të tregojë se kur apo ku ka ndodhur episodi i supozuar. Pikërisht përplasja mes familjaritetit të fortë dhe vetëdijes se situata është e re e bën momentin kaq të pazakontë.
Një përplasje mes familjaritetit dhe risisë
Shpjegimi më i mbështetur sot nuk lidhet me parashikimin e së ardhmes apo me rikthimin e një jete të mëparshme. Studiuesit e përshkruajnë déjà vu-në si një konflikt të shkurtër brenda sistemit të njohjes. Truri prodhon një sinjal familjariteti, por njëkohësisht kontrollon kontekstin dhe kupton se nuk ekziston një kujtim i qartë që ta justifikojë atë.
Në kujtesën e njohjes veprojnë dy procese të afërta. I pari është familjariteti, pra ndjesia se diçka është hasur më parë. I dyti është rikujtimi, që sjell hollësi konkrete, si vendi, koha dhe rrethanat. Gjatë déjà vu-së, sinjali i parë shfaqet pa mbështetjen e të dytit. Rezultati është bindja e çastit se skena njihet, por pa mundësinë për të gjetur origjinën e saj.
Në këtë proces përfshihen zona të lobit temporal medial, të lidhura me ruajtjen dhe njohjen e përvojave, si edhe rajone ballore që kontrollojnë gabimet dhe mospërputhjet. Kjo mund të shpjegojë pse njeriu nuk mashtrohet plotësisht: ai e ndien familjaritetin, por në të njëjtën kohë e dallon se diçka nuk përputhet.
Kur një vend i ri ngjan me një kujtim të vjetër
Një tjetër shpjegim lidhet me ngjashmëritë e fshehura. Një mjedis i ri mund të ketë të njëjtin organizim hapësinor si një vend i parë dikur, edhe nëse objektet, ngjyrat dhe njerëzit janë krejt të ndryshëm. Truri mund ta dallojë modelin pa rikthyer kujtimin e plotë.
Eksperimentet me mjedise virtuale kanë treguar se njerëzit raportojnë më shpesh familjaritet të pashpjegueshëm kur skena e re ka një strukturë të ngjashme me një skenë të parë më herët. Mund të mjaftojë pozicioni i mobilieve, një korridor, një kombinim tingujsh ose ritmi i një bisede. Kujtimi burimor mbetet jashtë vetëdijes, ndërsa ndjesia e njohjes del në sipërfaqe.
Kjo shpjegon edhe pse përvoja mund të shoqërohet me përshtypjen se dimë çfarë do të ndodhë më pas. Studime të fundit tregojnë se sa më i fortë të jetë familjariteti, aq më e fortë bëhet kjo ndjesi parashikimi. Megjithatë, pjesëmarrësit nuk parashikojnë realisht vazhdimin më saktë se zakonisht. Është një siguri e krijuar nga kujtesa, jo provë e një aftësie paranormale.
Sa e zakonshme është kjo ndjesi?
Përmbledhjet shkencore sugjerojnë se rreth tre në katër njerëz të shëndetshëm e kanë përjetuar të paktën një herë. Ajo raportohet më shpesh nga të rinjtë dhe priret të bëhet më e rrallë me kalimin e moshës. Ky ndryshim mund të lidhet me mënyrën si funksionojnë kontrolli njohës, vëmendja dhe zbulimi i konflikteve në faza të ndryshme të jetës.
Lodhja, stresi, mungesa e gjumit dhe mbingarkesa mendore përmenden shpesh si rrethana që mund ta favorizojnë, por nuk ekziston një shkak i vetëm i provuar për çdo rast. Studimi i saj është i vështirë, sepse episodi shfaqet papritur, zgjat pak dhe mbështetet në përshkrimin subjektiv të personit.
Kur duhet marrë seriozisht?
Në shumicën e rasteve, një episod i rrallë dhe i shkurtër konsiderohet pjesë normale e funksionimit të kujtesës. Megjithatë, déjà vu mund të shfaqet edhe si aurë para disa krizave që nisin në lobin temporal. Përvoja neurologjike nuk është domosdoshmërisht e njëjtë me atë që ndodh te njerëzit e shëndetshëm.
Vlerësimi mjekësor bëhet i rëndësishëm kur episodet përsëriten shpesh, zgjasin më shumë se zakonisht ose shoqërohen me humbje të vetëdijes, konfuzion, frikë të papritur, erëra të pazakonta, lëvizje të pavullnetshme, dhimbje koke të forta apo dobësi. Në këto raste, përjetimi nuk duhet interpretuar si mister apo parandjenjë, por si një shenjë që kërkon kontroll profesional.
Déjà vu mbetet ende pa një mekanizëm të vetëm përfundimtar. Megjithatë, të dhënat moderne e vendosin atë gjithnjë e më qartë në kufirin mes kujtesës, perceptimit dhe kontrollit të realitetit: një çast kur truri njeh një model, por nuk arrin të gjejë kujtimin që e ka krijuar atë ndjesi.