Ideja se realiteti ynë mund të jetë vetëm një pjesë e një strukture shumë më të madhe ka kaluar prej kohësh nga letërsia fantastiko-shkencore në debatet serioze të fizikës. Në gjuhën e përditshme flitet për universe paralele, ndërsa në kozmologji përdoret më shpesh termi multivers. Megjithatë, ky nuk është një model i vetëm. Emërtimi përmbledh disa hipoteza të ndryshme, të cilat lindin nga inflacioni kozmik, mekanika kuantike, teoria e fijeve ose përpjekjet për të shpjeguar pse ligjet e natyrës kanë pikërisht vlerat që vëzhgojmë.
Pavarësisht interesit të madh, deri tani nuk ekziston një zbulim i verifikuar që dëshmon praninë e një universi tjetër. Shkenca ka prova për një kozmos që u zgjerua dhe evoluoi nga një gjendje shumë e nxehtë dhe e dendur, por pjesa që mund të shihet nga Toka kufizohet nga distanca që drita ka arritur të përshkojë. Përtej këtij horizonti mund të ketë zona të tjera të së njëjtës hapësirë, por ato nuk duhet të ngatërrohen automatikisht me universe të ndara.
Multiversi i krijuar nga inflacioni
Një nga shpjegimet më të diskutuara lidhet me inflacionin, fazën e zgjerimit jashtëzakonisht të shpejtë që mendohet se ndodhi në çastet e para të historisë kozmike. Ky mekanizëm ndihmon në shpjegimin se pse universi i vëzhgueshëm duket pothuajse i sheshtë dhe ka temperaturë të ngjashme në drejtime shumë të largëta.
Në disa modele, inflacioni nuk përfundon njëkohësisht kudo. Ai mund të ndalet në zona të caktuara, duke formuar “flluska” kozmike, ndërsa vazhdon në pjesë të tjera. Secila flluskë do të mund të zhvillohej si një univers më vete, ndoshta me kushte fillestare ose konstante fizike të ndryshme. Ky skenar njihet si inflacion i përjetshëm.
Problemi është se flluskat e tjera do të ndodheshin zakonisht përtej horizontit tonë shkakësor. Studiuesit kanë kërkuar gjurmë të mundshme të përplasjeve të hershme mes tyre në rrezatimin kozmik të sfondit, dritën më të vjetër që mund të vëzhgojmë. Analizat e kryera nuk kanë prodhuar një sinjal të pranuar si provë e ekzistencës së multiversit.
Botët e shumta të mekanikës kuantike
Një ide tjetër vjen nga interpretimi i “shumë botëve”. Në fizikën kuantike, një sistem mund të përshkruhet si kombinim i disa rezultateve të mundshme. Sipas interpretimeve që përfshijnë shembjen e funksionit valor, matja jep një rezultat të vetëm. Në formulimin e shumë botëve, funksioni valor nuk shembet; rezultatet vazhdojnë në degë të ndryshme të realitetit.
Kjo nuk nënkupton domosdoshmërisht se një planet i ri material krijohet sa herë merret një vendim njerëzor. “Degët” janë pjesë të një përshkrimi kuantik që, për shkak të dekoherencës, nuk ndërhyjnë më në mënyrë të dukshme me njëra-tjetrën. Interpretimi përdor të njëjtat ekuacione kuantike si qasjet rivale, ndaj rezultatet laboratorike të njohura nuk e veçojnë qartë njërin shpjegim nga tjetri.
Dimensionet shtesë dhe teoria e fijeve
Disa modele të teorisë së fijeve parashikojnë më shumë dimensione sesa tri dimensionet hapësinore që përjetojmë. Në skenarët me “brane”, universi ynë mund të jetë një sipërfaqe brenda një hapësire me më shumë dimensione, ku mund të ekzistojnë edhe sipërfaqe të tjera. Përplasjet ose ndërveprimet mes tyre janë propozuar si mekanizma të mundshëm për ngjarje kozmike.
Teoria e fijeve lejon gjithashtu një numër shumë të madh gjendjesh të mundshme të vakumit. Secila mund të prodhojë ligje efektive, grimca ose konstante të ndryshme. Kur kjo ide bashkohet me inflacionin e përjetshëm, krijohet pamja e një mozaiku universesh. Megjithatë, vetë teoria nuk ka ende konfirmim eksperimental dhe kalimi nga mundësitë matematikore te ekzistenca fizike mbetet i debatueshëm.
A mund të provohet një realitet tjetër?
Këtu qëndron pengesa kryesore. Një hipotezë shkencore duhet të japë parashikime që mund të kontrollohen dhe, të paktën në parim, të rrëzohen. Nëse universet e tjera nuk mund të ndikojnë kurrë mbi zonën tonë, zbulimi i tyre bëhet jashtëzakonisht i vështirë.
Eksperimentet mbi polarizimin e rrezatimit kozmik, valët gravitacionale fillestare dhe strukturën në shkallë të gjerë mund të kufizojnë më fort modelet e inflacionit. Edhe një konfirmim më bindës i këtij procesi nuk do ta provonte automatikisht multiversin; do të duhej të tregohej se mekanizmi që prodhon rajone të tjera është pasojë e domosdoshme e modelit.
Prandaj, përgjigjja më e saktë është se universe paralele lejohen nga disa teori moderne, por nuk janë fakt i konfirmuar. Ato mbeten në kufirin mes kozmologjisë, fizikës themelore dhe filozofisë së shkencës: një mundësi serioze për t’u hetuar, por jo një realitet i vërtetuar.