Pas shpalljes së Pavarësisë më 28 nëntor 1912, Shqipëria hyri në një periudhë vendimtare, por edhe tepër të pasigurt. Akti i Vlorës i dha vendit një qeveri të përkohshme dhe një zë politik, por nuk mjaftonte për ta kthyer menjëherë në shtet të njohur nga diplomacia ndërkombëtare. Viti 1913 u bë kështu një nga kapitujt më të rëndësishëm të historisë shqiptare, sepse aty u përcaktua ekzistenca juridike e Shqipërisë në hartën e Evropës.
Në atë kohë, Ballkani ishte përfshirë nga luftëra, interesa territoriale dhe rivalitete të fuqishme. Perandoria Osmane po humbiste me shpejtësi zotërimet e saj evropiane, ndërsa Serbia, Mali i Zi, Greqia dhe Bullgaria kërkonin zgjerim. Për shqiptarët, rreziku ishte i drejtpërdrejtë: pa një vendim ndërkombëtar, trojet e tyre mund të ndaheshin mes fqinjëve.
Nga Vlora në tryezat diplomatike
Qeveria e përkohshme e drejtuar nga Ismail Qemali u përpoq të organizonte administratën e brendshme dhe të siguronte njohjen e jashtme. Por fati i Shqipërisë nuk vendosej vetëm në Vlorë. Vendimi kryesor do të merrej nga Fuqitë e Mëdha, të cilat kërkonin të shmangnin një përplasje më të gjerë evropiane për shkak të krizës ballkanike.
Çështja shqiptare u diskutua në Konferencën e Ambasadorëve në Londër, ku morën pjesë përfaqësues të Britanisë së Madhe, Francës, Gjermanisë, Austro-Hungarisë, Italisë dhe Rusisë. Secila fuqi kishte interesat e veta. Austro-Hungaria dhe Italia ishin më të prira për krijimin e një Shqipërie që do të pengonte daljen e Serbisë në Adriatik, ndërsa Rusia mbështeste më shumë aleatët sllavë në rajon.
Në këtë përplasje interesash, shqiptarët nuk kishin forcën ushtarake për të imponuar kërkesat e tyre. Megjithatë, shpallja e Pavarësisë kishte krijuar një realitet të ri politik që nuk mund të injorohej plotësisht.
Vendimi i 29 korrikut 1913
Më 29 korrik 1913, Konferenca e Ambasadorëve vendosi njohjen e Shqipërisë si principatë autonome, sovrane dhe trashëgimore, nën garancinë e gjashtë Fuqive të Mëdha. Ky ishte momenti kur shteti shqiptar mori formë juridike në arenën ndërkombëtare.
Vendimi ishte historik, sepse e shkëputi Shqipërinë nga trashëgimia osmane dhe e vendosi atë si subjekt më vete në sistemin evropian. Por njohja erdhi me kufij të cunguar. Jashtë shtetit të ri mbetën shumë vise të banuara nga shqiptarë, përfshirë Kosovën, Çamërinë, pjesë të Maqedonisë së sotme dhe treva të tjera në Mal të Zi.
Kjo ndarje krijoi një plagë të gjatë në kujtesën kombëtare. Për shumë shqiptarë, shteti i njohur nga Evropa ishte i domosdoshëm për mbijetesë politike, por jo i drejtë në aspektin territorial. Shqipëria u pranua si realitet diplomatik, ndërsa hapësira etnike shqiptare mbeti e ndarë.
Një shtet pa institucione të forta
Njohja ndërkombëtare nuk e zgjidhi menjëherë krizën e brendshme. Shqipëria e vitit 1913 ishte një vend me administratë të dobët, pa ushtri kombëtare të konsoliduar, pa sistem financiar të qëndrueshëm dhe pa institucione të shtrira në të gjithë territorin. Në shumë zona, autoriteti i qeverisë qendrore ishte i kufizuar.
Situata ndërlikohej edhe nga prania e trupave të huaja, ndikimi i krerëve lokalë dhe përplasjet mes grupeve politike. Për të mbikëqyrur ndërtimin e shtetit, Fuqitë e Mëdha parashikuan krijimin e një mekanizmi ndërkombëtar kontrolli dhe zgjedhjen e një princi evropian në krye të vendit.
Kjo zgjidhje tregonte se Shqipëria ishte njohur, por sovraniteti i saj mbetej i kufizuar nga rrethanat ndërkombëtare dhe dobësia e strukturave të brendshme.
Princ Wied dhe prova e parë e monarkisë
Për drejtimin e principatës u zgjodh Wilhelm von Wied, aristokrat gjerman, i cili mbërriti në Durrës më 7 mars 1914. Ardhja e tij u shoqërua me shpresa për stabilitet dhe njohje më të plotë të shtetit të ri. Durrësi u bë qendra e pushtetit, ndërsa monarku i ri u përpoq të krijonte autoritet mbi një vend të ndarë nga interesa të shumta.
Megjithatë, realiteti ishte shumë më i vështirë se pritshmëritë. Princ Wied u përball me mungesë përvoje në terrenin shqiptar, me kundërshti të brendshme, me ndikime të jashtme dhe me shpërthimin e Luftës së Parë Botërore. Mbretërimi i tij zgjati vetëm pak muaj. Në shtator 1914, ai u largua nga Shqipëria, duke lënë pas një shtet ende të brishtë dhe të ekspozuar ndaj trazirave.
Trashëgimia e vitit 1913
Megjithë kufizimet, viti 1913 mbetet themelor për historinë shqiptare. Ai shënoi kalimin nga shpallja politike e Pavarësisë te njohja ndërkombëtare e shtetit. Pa këtë hap, Shqipëria do ta kishte pasur shumë më të vështirë të mbijetonte si njësi politike në Ballkanin e ndarjeve të mëdha.
Krijimi i shtetit shqiptar nuk ishte proces i plotë, as i drejtë në të gjitha përmasat. Por ai vendosi bazën mbi të cilën do të ndërtoheshin më vonë institucionet, diplomacia dhe identiteti politik i vendit. Në këtë kuptim, 1913 nuk ishte vetëm vit i kompromisit të dhimbshëm, por edhe vit i mbijetesës historike.