Më 7 prill 1939, Shqipëria u përball me një nga goditjet më të rënda të historisë së saj moderne: pushtimin nga Italia fashiste. Ngjarja shënoi fundin e Mbretërisë Shqiptare dhe humbjen e pavarësisë politike të vendit, vetëm pak dekada pas shpalljes së saj në Vlorë. Ky agresion nuk ishte një zhvillim i papritur, por kulmi i një procesi të gjatë ndikimi ekonomik, ushtarak dhe diplomatik që Roma kishte ndërtuar ndaj Tiranës që prej viteve ’20.
Në politikën e Benito Mussolinit, Shqipëria kishte rëndësi strategjike. Pozicioni i saj në Adriatik, afërsia me Italinë dhe roli si portë hyrëse drejt Ballkanit e bënin vendin objektiv të drejtpërdrejtë të ekspansionit fashist. Në propagandën italiane, ndërhyrja u paraqit si akt mbrojtjeje dhe bashkëpunimi, por në thelb synonte vendosjen e kontrollit të plotë mbi shtetin shqiptar.
Varësia që i parapriu pushtimit
Marrëdhëniet shqiptaro-italiane ishin forcuar ndjeshëm gjatë periudhës së Ahmet Zogut. Traktatet e viteve 1926 dhe 1927, kreditë, këshilltarët ushtarakë, ndikimi në financa dhe investimet infrastrukturore e lidhën gjithnjë e më shumë Shqipërinë me Italinë. Në dukje, këto marrëveshje ndihmonin modernizimin e vendit, por në praktikë krijuan një varësi të rrezikshme.
Italia kishte ndikim në ushtri, ekonomi dhe administratë. Shumë projekte publike financoheshin nga kapitali italian, ndërsa ushtria shqiptare kishte lidhje të ngushta me specialistët e ardhur nga Roma. Kjo e dobësoi aftësinë e vendit për të vepruar i pavarur në momentin kur Italia vendosi ta kthente ndikimin në pushtim të drejtpërdrejtë.
Ultimatumi dhe refuzimi i Zogut
Në mars 1939, qeveria italiane i paraqiti Mbretit Zog kërkesa që do ta shndërronin Shqipërinë në një shtet praktikisht të kontrolluar nga Roma. Këto kushte synonin nënshtrimin e institucioneve shqiptare dhe vendosjen e pranisë italiane në fusha kyçe të jetës shtetërore. Zogu nuk i pranoi në formën që kërkonte Mussolini, por vendi nuk kishte kapacitetin ushtarak për t’i bërë ballë një agresioni të hapur.
Përpjekjet për organizim mbetën të kufizuara. Ushtria shqiptare ishte e dobët, e pajisur keq dhe pjesërisht e ndikuar nga strukturat italiane. Në këto kushte, mbrojtja kombëtare nuk arriti të shndërrohej në një rezistencë të koordinuar në shkallë vendi.
Zbarkimi i 7 prillit
Në mëngjesin e 7 prillit 1939, trupat italiane nisën zbarkimin në disa pika bregdetare. Durrësi, Vlora, Shëngjini dhe Saranda u bënë portat kryesore të agresionit. Forcat pushtuese kishin epërsi të madhe në njerëz, armatime, mjete detare dhe mbështetje ajrore.
Rezistenca më e njohur u zhvillua në Durrës. Aty, forca të vogla shqiptare, xhandarë dhe vullnetarë u përpoqën të ndalonin përparimin italian. Abaz Kupi dhe Mujo Ulqinaku mbetën ndër emrat më të lidhur me këtë qëndresë. Përballja ishte e pabarabartë, por mori vlerë simbolike, sepse tregoi se pushtimi nuk u prit kudo me heshtje.
Megjithatë, brenda pak kohësh, portet kryesore ranë nën kontrollin italian. Mbreti Zog u largua nga Shqipëria së bashku me familjen dhe një pjesë të qeverisë, duke kaluar drejt Greqisë e më pas në mërgim. Largimi i tij shënoi shpërbërjen praktike të pushtetit mbretëror.
Bashkimi me kurorën italiane
Më 12 prill 1939, nën presionin e forcave pushtuese, u shpall bashkimi personal i Shqipërisë me kurorën italiane. Viktor Emanueli III mori edhe titullin e mbretit të Shqipërisë, ndërsa në Tiranë u vendos një administratë e varur nga Roma. Qeveria shqiptare e krijuar pas pushtimit drejtohej nga Shefqet Vërlaci dhe funksiononte brenda kornizës së interesave italiane.
Regjimi i ri solli ndryshime të dukshme në jetën politike dhe shoqërore. Organizatat fashiste, propaganda, kontrolli i shtypit dhe ndikimi kulturor italian u bënë pjesë e realitetit të përditshëm. U nxit përdorimi i gjuhës italiane, ndërsa simbolet fashiste zunë vend pranë ose mbi simbolikën shtetërore shqiptare.
Pasojat dhe kujtesa historike
Pushtimi i 7 prillit nuk ishte vetëm ndërhyrje ushtarake. Ai shkatërroi pavarësinë institucionale të Shqipërisë dhe e vendosi vendin në funksion të strategjisë italiane në prag të Luftës së Dytë Botërore. Investimet që pasuan në rrugë, ndërtime apo administratë nuk ndryshuan thelbin e situatës: vendi ishte nën kontroll të huaj.
Megjithatë, pushtimi krijoi edhe një reagim të ri shoqëror. Pakënaqësia ndaj regjimit italian, varësia politike dhe zhvillimet e luftës do të ushqenin më pas lëvizjet e rezistencës. Për shqiptarët, 7 prilli mbeti datë e dhimbshme, por edhe kujtesë se pavarësia kërkon institucione të forta, mbrojtje reale dhe unitet kombëtar.
Në historinë shqiptare, kjo ditë shënon fundin e një epoke dhe fillimin e një kapitulli të ri të qëndresës. Ajo mbetet paralajmërim për rrezikun që sjell varësia e tepërt ndaj një fuqie të huaj dhe dëshmi e brishtësisë së shtetit kur sovraniteti nuk mbështetet në forcë të brendshme.