Formimi i qeverisë komuniste shqiptare në vitin 1944 shënoi një nga kthesat më të mëdha në historinë politike të vendit. Ky zhvillim nuk erdhi vetëm si pasojë e largimit të pushtuesve gjermanë, por edhe si rezultat i një procesi të gjatë organizimi politik, ushtarak dhe ideologjik të udhëhequr nga Partia Komuniste e Shqipërisë. Në fund të Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria hyri në një realitet të ri: pushteti po kalonte në duart e forcave që kishin dominuar Lëvizjen Nacionalçlirimtare.
Vendi dilte nga lufta i dëmtuar, me ekonomi të dobët, institucione të shpërbëra dhe shoqëri të ndarë nga përplasjet politike. Në këtë boshllëk pushteti, komunistët kishin avantazhin kryesor: kontrollin e formacioneve partizane, rrjetin e këshillave nacionalçlirimtare dhe një strukturë partiake gjithnjë e më të disiplinuar. Kjo i lejoi ata të ndërtonin një qeverisje të re, e cila fillimisht u paraqit si pushtet i dalë nga lufta antifashiste, por shpejt mori karakter njëpartiak.
Nga Kongresi i Përmetit te qeveria e re
Hapi vendimtar drejt pushtetit të pasluftës u hodh në Kongresin e Përmetit, të mbajtur në maj 1944. Aty u krijua Komiteti Antifashist Nacionalçlirimtar, i cili mori funksione të ngjashme me ato të një qeverie të përkohshme. Enver Hoxha u vendos në krye të këtij organizimi, duke forcuar pozitën e tij si udhëheqës politik dhe ushtarak i lëvizjes partizane.
Vendimet e Përmetit kishin peshë të madhe. Ato hodhën poshtë rikthimin e Mbretit Zog dhe të qeverive të mëparshme, ndërsa paralajmëruan ndërtimin e një rendi të ri shtetëror pas çlirimit. Në këtë mënyrë, lufta kundër pushtuesit u lidh drejtpërdrejt me betejën për formën e ardhshme të regjimit.
Në tetor 1944, në Berat, Komiteti Antifashist u shndërrua në Qeverinë Demokratike të Shqipërisë. Enver Hoxha mori postin e kryeministrit, duke mbajtur njëkohësisht ndikim vendimtar në drejtimin politik dhe ushtarak. Ky moment shënoi kalimin nga organet e luftës në një qeveri që pretendonte të përfaqësonte shtetin shqiptar.
Konsolidimi i pushtetit pas çlirimit
Me çlirimin e vendit në nëntor 1944, Partia Komuniste dhe Fronti Nacionalçlirimtar kishin kontrollin real mbi territorin. Forcat kundërshtare, si Balli Kombëtar dhe Legaliteti, ishin dobësuar, goditur ose larguar nga skena politike. Kjo krijoi mundësi që qeveria e re të vepronte pa opozitë të organizuar.
Në muajt që pasuan, pushteti u përqendrua me shpejtësi. Këshillat nacionalçlirimtare u kthyen në bazën e administratës lokale, ndërsa aparati shtetëror u rindërtua sipas modelit të ri ideologjik. Në dukje, qeveria fliste në emër të demokracisë popullore dhe të luftës antifashiste; në praktikë, vendimmarrja kryesore kontrollohej nga komunistët.
Një nga veprimet më të rëndësishme ishte goditja ndaj elitave të vjetra politike, pronarëve të mëdhenj, ish-funksionarëve dhe kundërshtarëve të regjimit. Në fillim të vitit 1945 u ngritën struktura gjyqësore speciale për ndjekjen e personave të akuzuar si bashkëpunëtorë të pushtuesve apo armiq politikë. Këto procese shërbyen edhe për pastrimin e skenës publike nga zërat kundërshtarë.
Reformat e para dhe modeli ideologjik
Qeveria e re nisi shpejt transformimin ekonomik dhe shoqëror. U vendos kontroll mbi sektorë të rëndësishëm të ekonomisë, u kufizua prona private, u prekën interesat e shtresave të pasura dhe u përgatit terreni për reforma më të thella. Më vonë, këto politika do të çonin drejt shtetëzimit të gjerë, planifikimit qendror dhe kolektivizimit bujqësor.
Në arsim dhe kulturë, regjimi synoi krijimin e një brezi të ri të formuar me ideologjinë komuniste. Shkollat, organizatat rinore, shtypi dhe institucionet kulturore u vendosën gradualisht në shërbim të pushtetit. Letërsia, arti dhe historia u interpretuan sipas vijës zyrtare, ndërsa ndikimet perëndimore u trajtuan me dyshim.
Po në këtë periudhë nisi ndërtimi i aparatit të sigurisë, që më pas do të bëhej një nga mjetet kryesore të kontrollit politik. Mbikëqyrja e shoqërisë, ndjekja e kundërshtarëve dhe krijimi i klimës së frikës u bënë pjesë e mekanizmit të ri shtetëror.
Aleancat dhe drejtimi i ri ndërkombëtar
Në politikën e jashtme, Shqipëria komuniste u afrua fillimisht me Jugosllavinë, me të cilën kishte lidhje të forta gjatë luftës. Ky raport ndikoi në organizimin politik, ekonomik dhe ushtarak të viteve të para. Pas prishjes jugosllavo-sovjetike në vitin 1948, Tirana u lidh më ngushtë me Bashkimin Sovjetik, duke e vendosur veten brenda kampit socialist.
Formimi i qeverisë komuniste në vitin 1944 hapi një epokë që do të zgjaste për dekada. Ajo solli fundin e pluralizmit politik, ngritjen e një sistemi të centralizuar dhe fillimin e një regjimi që do të kontrollonte pothuajse çdo aspekt të jetës publike e private. Për këtë arsye, viti 1944 mbetet pikë ndarëse në historinë shqiptare: fundi i luftës, por edhe fillimi i një pushteti të ri ideologjik.