Viti 1961 shënoi një nga kthesat më të mëdha në politikën e jashtme të Shqipërisë komuniste: prishjen përfundimtare me Bashkimin Sovjetik. Ky zhvillim nuk ishte vetëm çështje diplomatike mes dy shteteve socialiste. Ai lidhej me përplasjen ideologjike brenda kampit komunist, me luftën për ndikim mes Moskës dhe Pekinit, si dhe me mënyrën se si Enver Hoxha kërkonte të ruante pushtetin e tij në Tiranë.
Pas Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria ishte një vend i varfër, me infrastrukturë të dobët dhe me nevojë të madhe për ndihmë të jashtme. Pas prishjes me Jugosllavinë në vitin 1948, Bashkimi Sovjetik u bë mbështetësi kryesor i regjimit shqiptar. Ndihma sovjetike preku industrinë, bujqësinë, ushtrinë, arsimin dhe shëndetësinë. Studentë shqiptarë u dërguan për studime në vendet e Lindjes, specialistë sovjetikë erdhën në Shqipëri dhe shumë projekte të rëndësishme u ndërtuan me fonde dhe teknologji nga Moska.
Nga aleanca e ngushtë te mosbesimi
Marrëdhëniet mes Tiranës dhe Moskës ishin të afërta gjatë viteve të Stalinit. Për udhëheqjen shqiptare, Bashkimi Sovjetik ishte model politik, ideologjik dhe ekonomik. Regjimi shqiptar ndërtoi institucionet sipas shembullit sovjetik, forcoi ekonominë e planifikuar dhe e paraqiti Stalinin si figurë qendrore të botës komuniste.
Por pas vdekjes së Stalinit në vitin 1953, kursi i Moskës nisi të ndryshojë. Nikita Hrushovi, që mori drejtimin e Bashkimit Sovjetik, kritikoi kultin e individit dhe hapi procesin e njohur si destalinizim. Për Enver Hoxhën, kjo ishte goditje e drejtpërdrejtë ndaj modelit mbi të cilin ishte ngritur regjimi shqiptar. Hoxha e shihte destalinizimin jo si reformë, por si devijim nga komunizmi i ashpër që ai mbronte.
Në të njëjtën kohë, Moska kërkonte që vendet e kampit socialist të ndiqnin vijën e saj më të butë në marrëdhëniet ndërkombëtare. Tirana nuk e pranoi këtë orientim. Ajo e akuzoi udhëheqjen sovjetike për revizionizëm, për zbutje të luftës ideologjike dhe për largim nga parimet marksiste-leniniste.
Shqipëria mes Moskës dhe Pekinit
Kriza shqiptaro-sovjetike u lidh ngushtë edhe me përplasjen mes Bashkimit Sovjetik dhe Kinës. Në fund të viteve ’50, marrëdhëniet mes dy fuqive komuniste u përkeqësuan. Kina e Mao Ce Dunit e kundërshtonte vijën e Hrushovit dhe e akuzonte Moskën për kompromis me Perëndimin.
Shqipëria u rreshtua gjithnjë e më qartë pranë Kinës. Për Enver Hoxhën, kjo aleancë e re kishte dy vlera: i jepte mbështetje ideologjike kundër Moskës dhe krijonte një burim alternativ ndihme ekonomike e politike. Në konferencat ndërkombëtare komuniste, përfaqësuesit shqiptarë dolën hapur kundër qëndrimeve sovjetike, duke e bërë konfliktin publik.
Përplasja kulmoi në vitin 1960, kur delegacioni shqiptar kundërshtoi vijën e Hrushovit në forumet e lëvizjes komuniste. Pas kësaj, marrëdhëniet u përkeqësuan me shpejtësi. Moska nisi të tërhiqte specialistët, të ndërpriste ndihmat dhe të ushtronte presion politik mbi Tiranën.
Ndërprerja e marrëdhënieve në 1961
Në vitin 1961, kriza arriti pikën e fundit. Bashkimi Sovjetik ndërpreu marrëdhëniet diplomatike me Shqipërinë, ndërsa bashkëpunimi ekonomik dhe teknik u godit rëndë. Projektet e nisura me ndihmën sovjetike u lanë përgjysmë, pajisjet dhe ekspertiza munguan, ndërsa vendi u përball me vështirësi serioze në disa sektorë të zhvillimit.
Për regjimin shqiptar, kjo u paraqit si dëshmi e qëndrimit “të drejtë” kundër revizionizmit sovjetik. Propaganda zyrtare e shndërroi prishjen në akt krenarie ideologjike dhe pavarësie kombëtare. Në realitet, vendi humbi mbështetjen më të rëndësishme ekonomike dhe hyri në një fazë më të mbyllur të politikës së jashtme.
Pasojat për Shqipërinë
Prishja me Bashkimin Sovjetik pati pasoja të mëdha. Shqipëria u largua nga shumica e vendeve të Evropës Lindore dhe e lidhi fatin e saj me Kinën. Ndihma kineze zëvendësoi pjesërisht mbështetjen sovjetike, por largësia gjeografike, kapacitetet e kufizuara dhe izolimi diplomatik e bënë këtë marrëdhënie më të vështirë.
Brenda vendit, regjimi u bë edhe më i ashpër. Çdo dyshim për simpati ndaj Moskës mund të interpretohej si tradhti. Aparati i propagandës e përdori konfliktin për të forcuar kontrollin mbi shoqërinë dhe për të justifikuar izolimin.
Ndarja e vitit 1961 e vendosi Shqipërinë në një rrugë të veçantë brenda botës komuniste. Ajo nuk ishte më pjesë e bindur e kampit sovjetik, por as e hapur ndaj Perëndimit. Tirana zgjodhi një kurs të ngurtë, të mbështetur te ideologjia staliniste dhe te aleanca me Kinën.
Në historinë shqiptare, prishja me Bashkimin Sovjetik mbetet një moment përcaktues. Ajo tregoi se regjimi ishte i gatshëm të sakrifikonte zhvillimin, lidhjet ndërkombëtare dhe sigurinë ekonomike për të ruajtur vijën e tij ideologjike dhe pushtetin e brendshëm.