Lufta Nacionalçlirimtare në Shqipëri, e zhvilluar gjatë viteve 1941–1944, është një nga periudhat më të rëndësishme dhe më të ndërlikuara të historisë moderne shqiptare. Ajo lindi si rezistencë kundër pushtimit fashist italian dhe më pas kundër forcave gjermane, por njëkohësisht u shndërrua edhe në arenë përplasjeje mes forcave politike që synonin drejtimin e vendit pas largimit të pushtuesve.
Pas 7 prillit 1939, Shqipëria humbi pavarësinë politike dhe u vendos nën kontrollin e Italisë fashiste. Institucionet e Mbretërisë u zëvendësuan nga struktura të varura nga Roma, ndërsa jeta publike u ndikua nga propaganda, prania ushtarake dhe organizimi administrativ i pushtuesit. Në këtë klimë, pakënaqësia ndaj regjimit të huaj nisi të rritej, sidomos mes të rinjve, intelektualëve dhe grupeve që shihnin te lufta antifashiste një mundësi për çlirim kombëtar.
Fillimet e rezistencës
Organizimi i qëndresës mori formë më të qartë pas vitit 1941. Më 8 nëntor të atij viti u themelua Partia Komuniste e Shqipërisë, e cila shpejt mori rol qendror në organizimin e njësive partizane. Ajo synonte jo vetëm luftën kundër pushtuesit, por edhe ndërtimin e një rendi të ri politik pas përfundimit të konfliktit.
Në fillim, aksionet ishin të kufizuara: sabotime, propagandë, goditje ndaj objekteve ushtarake dhe krijim i bërthamave guerile. Megjithatë, terreni malor, pakënaqësia popullore dhe zhvillimet e Luftës së Dytë Botërore ndihmuan në zgjerimin gradual të rezistencës.
Konferenca e Pezës dhe Fronti Nacionalçlirimtar
Një moment vendimtar ishte Konferenca e Pezës, e mbajtur më 16 shtator 1942. Ajo synoi bashkimin e shqiptarëve kundër pushtuesve, pavarësisht bindjeve politike, krahinore apo fetare. Prej saj doli Fronti Nacionalçlirimtar, një strukturë që do të shërbente si ombrellë e lëvizjes antifashiste.
Fronti u paraqit si lëvizje e gjerë kombëtare, por ndikimi i komunistëve brenda tij u forcua me shpejtësi. Në shumë zona u ngritën këshilla nacionalçlirimtare, që merreshin me organizimin e jetës civile, mobilizimin dhe administrimin e territoreve ku pushteti i vjetër ishte dobësuar.
Nga pushtimi italian te ai gjerman
Kapitullimi i Italisë në shtator 1943 ndryshoi rrjedhën e ngjarjeve. Për disa çaste u krijua përshtypja se vendi mund të hynte në një fazë të re lirie, por shpejt Shqipëria ra nën kontrollin e forcave gjermane. Gjermanët synuan të ruanin rendin përmes administratave vendase dhe aleancave politike, duke u përpjekur të shmangnin angazhimin e madh ushtarak në terren.
Kjo periudhë solli ashpërsimin e luftës. Formacionet partizane u rritën në numër dhe organizim, ndërsa përplasjet me pushtuesin u bënë më të shpeshta. Njëkohësisht, u thellua konflikti me forca nacionaliste si Balli Kombëtar dhe Legaliteti. Fillimisht, pjesë të këtyre grupeve kishin marrë qëndrime kundër pushtimit, por më pas raportet me Frontin u prishën për shkak të dallimeve ideologjike, strategjike dhe çështjes së pushtetit pas luftës. Në disa raste, bashkëpunimi i elementëve të caktuar me gjermanët e bëri përplasjen edhe më të ashpër.
Kongresi i Përmetit dhe pushteti i ri
Në maj 1944 u mbajt Kongresi i Përmetit, një nga ngjarjet më të rëndësishme politike të luftës. Aty u krijuan strukturat që do të merrnin rolin e pushtetit të ardhshëm dhe u hodhën poshtë pretendimet për rikthimin e Mbretit Zog. Enver Hoxha doli si figura kryesore politike dhe ushtarake e lëvizjes partizane.
Ky zhvillim tregoi se lufta nuk kishte më vetëm qëllim çlirimin nga pushtuesi. Ajo po përcaktonte edhe formën e qeverisjes së Shqipërisë së pasluftës. Në këtë kuptim, Kongresi i Përmetit shënoi fundin politik të rendit të vjetër dhe fillimin e një projekti të ri shtetëror, të dominuar nga komunistët.
Çlirimi dhe pasojat politike
Gjatë vitit 1944, forcat partizane ndërmorën ofensiva të gjera dhe fituan kontroll në shumë zona të vendit. Tirana u çlirua më 17 nëntor pas luftimeve të ashpra, ndërsa më 29 nëntor, me hyrjen e forcave partizane në Shkodër, u shpall çlirimi i plotë i Shqipërisë.
Pas luftës, Partia Komuniste vendosi gradualisht një sistem njëpartiak. Opozita u eliminua, pronat u shtetëzuan, institucionet u riorganizuan sipas modelit socialist dhe pushteti u përqendrua rreth Enver Hoxhës. Kështu, një luftë që nisi si lëvizje antifashiste për liri përfundoi me vendosjen e një regjimi të ri autoritar.
Megjithatë, Lufta Nacionalçlirimtare mbetet pjesë thelbësore e kujtesës historike shqiptare. Ajo përfaqëson sakrificën kundër pushtimit, mobilizimin e mijëra njerëzve dhe rreshtimin e Shqipërisë në krahun antifashist të Luftës së Dytë Botërore. Njëkohësisht, ajo mbetet periudhë që kërkon lexim të kujdesshëm, sepse brenda saj bashkëjetojnë heroizmi, idealizmi, rivaliteti politik dhe drama e ndërtimit të pushtetit pas çlirimit.