Lufta e Vlorës e vitit 1920 mbetet një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë shqiptare pas shpalljes së Pavarësisë. Ajo nuk ishte vetëm një përplasje ushtarake mes forcave vendase dhe ushtrisë italiane, por një provë e madhe për ekzistencën e shtetit shqiptar në një periudhë kur kufijtë, sovraniteti dhe e ardhmja politike e vendit mbeteshin ende të pasigurt.
Pas Luftës së Parë Botërore, Shqipëria ndodhej në një gjendje të vështirë. Disa zona të vendit ishin ende nën prani të huaj, ndërsa Vlora, për shkak të pozicionit strategjik në Adriatik, mbahej nga trupat italiane. Italia e shihte qytetin dhe rrethinat si pikë me rëndësi të madhe ushtarake e politike, ndërsa shqiptarët e konsideronin këtë prani si kërcënim të drejtpërdrejtë ndaj pavarësisë së tyre.
Rrethanat që çuan drejt përplasjes
Në sfondin e kësaj krize qëndronin zhvillimet diplomatike të pasluftës. Marrëveshje të fshehta dhe plane ndërkombëtare kishin parashikuar ndarje territoresh në Ballkan, duke e lënë Shqipërinë përballë rrezikut të copëtimit. Për shqiptarët, mbajtja e Vlorës nga Italia nuk ishte çështje lokale, por pjesë e një problemi më të gjerë: nëse shteti i ri do të mbijetonte si i pavarur dhe i pandarë.
Kongresi i Lushnjes, i mbajtur në janar 1920, i dha një shtysë të fortë reagimit kombëtar. Qeveria e dalë prej tij kërkoi rivendosjen e autoritetit shqiptar në të gjithë territorin. Fryma e Lushnjes ndikoi drejtpërdrejt në mobilizimin për Vlorën, sepse krijoi bindjen se pavarësia nuk mund të mbrohej vetëm me deklarata, por edhe me organizim politik dhe qëndresë të armatosur.
Organizimi i rezistencës
Në pranverën e vitit 1920, në krahinën e Vlorës u krijua Komiteti “Mbrojtja Kombëtare”, i cili mori përsipër drejtimin e kryengritjes. Në këtë organizim u përfshinë figura të njohura vendase dhe patriotë nga krahina të ndryshme. Osman Haxhiu, Ahmet Lepenica, Qazim Koculi dhe shumë drejtues të tjerë u lidhën me përgatitjen e luftës dhe mobilizimin e vullnetarëve.
Forcat shqiptare ishin të armatosura dobët krahasuar me ushtrinë italiane. Shumë luftëtarë vinin nga fshatrat e Vlorës, Labërisë, Mallakastrës, Tepelenës, Kurveleshit, Skraparit dhe zona të tjera. Ata kishin pak mjete, por njihnin terrenin dhe gëzonin mbështetjen e popullsisë vendase. Ky faktor u kthye në përparësi të rëndësishme gjatë luftimeve.
Fillimi i luftimeve dhe taktika shqiptare
Lufta nisi në fillim të qershorit 1920, pas refuzimit të kërkesave për largimin e trupave italiane. Sulmet shqiptare u përqendruan fillimisht në pozicione rreth qytetit dhe në garnizone të vendosura në zona strategjike. Luftëtarët përdorën taktika të shpejta, goditje të befasishme dhe lëvizje në terren të vështirë, duke shmangur përballjen klasike me një ushtri më të pajisur.
Për italianët, konflikti u bë gjithnjë e më i kushtueshëm. Ata përballeshin jo vetëm me rezistencën në terren, por edhe me presion politik brenda vendit të tyre. Situata në Itali ishte e trazuar, ndërsa opinioni publik nuk e mbështeste më lehtë vazhdimin e një aventure ushtarake në Shqipëri.
Protokolli i Tiranës dhe çlirimi i Vlorës
Pas javësh luftimesh dhe negociatash, më 2 gusht 1920 u nënshkrua Protokolli i Tiranës. Përmes tij, Italia pranoi të tërhiqte trupat nga Vlora dhe nga pjesë të tjera të vendit, duke ruajtur vetëm ishullin e Sazanit. Ky zhvillim ishte fitore e rëndësishme politike dhe ushtarake për Shqipërinë.
Më 3 shtator 1920, forcat shqiptare hynë në Vlorë. Ky moment u përjetua si triumf kombëtar. Qyteti që për vite kishte qenë nën kontroll të huaj iu kthye autoritetit shqiptar, ndërsa qeveria e dalë nga Kongresi i Lushnjes fitoi më shumë peshë dhe legjitimitet.
Rëndësia historike e Luftës së Vlorës
Fitorja e vitit 1920 tregoi se Shqipëria nuk ishte vetëm një krijesë diplomatike e Fuqive të Mëdha, por një vend me vullnet për të mbrojtur vetveten. Lufta e Vlorës forcoi idenë e sovranitetit, bashkoi krahina të ndryshme dhe dha mesazhin se çdo pretendim i huaj mbi territorin shqiptar do të haste kundërshtim.
Kjo ngjarje ndikoi edhe në forcimin e shtetit të ri. Pas saj, pozita e qeverisë shqiptare u bë më e qëndrueshme, ndërsa çështja kombëtare fitoi më shumë besueshmëri në arenën ndërkombëtare. Në kujtesën historike, Vlora e vitit 1920 mbeti simbol i qëndresës, organizimit dhe dinjitetit kombëtar.
Lufta e Vlorës nuk ishte fitore e një ushtrie të rregullt mbi një tjetër. Ishte fitore e një populli që, në kushte të pabarabarta, arriti të mbrojë tokën, flamurin dhe të drejtën për të jetuar i lirë.