Në janar të vitit 1920, Lushnja u kthye në skenën ku u vendos një nga aktet më të rëndësishme të shtetformimit shqiptar. Kongresi i Lushnjes u mblodh në një kohë kur Shqipëria dilte e lodhur nga Lufta e Parë Botërore, me institucione të dobëta, me trupa të huaja në territor dhe me rrezikun që kufijtë e saj të diskutoheshin pa zërin e shqiptarëve.
Situata ishte e rëndë. Qeveria e Durrësit, e krijuar në vitin 1918, shihej nga shumë patriotë si e varur nga ndikimi italian dhe e paaftë për të mbrojtur interesat kombëtare. Ndërkohë, në Konferencën e Paqes në Paris, çështja shqiptare ishte pjesë e pazareve diplomatike të pasluftës. Planet për ndarje territoriale dhe protektorate të huaja e bënin të paqartë të ardhmen e shtetit të shpallur në Vlorë më 1912.
Një kuvend në moment kritik
Në këtë klimë pasigurie, përfaqësues nga krahina të ndryshme vendosën të thërrisnin një mbledhje kombëtare. Lushnja u zgjodh për shkak të pozicionit të saj qendror dhe për mundësinë që ofronte për t’u mbrojtur nga ndërhyrjet e drejtpërdrejta të fuqive të huaja. Kongresi hapi punimet më 21 janar 1920 dhe i vazhdoi deri më 31 janar.
Në këtë kuvend morën pjesë mbi 50 delegatë nga pjesa më e madhe e vendit. Ata përfaqësonin qytete, krahina, rryma politike dhe besime të ndryshme. Pikërisht kjo larmi i dha ngjarjes peshë të veçantë. Kongresi nuk ishte thjesht takim lokal, por një përpjekje për të rindërtuar autoritetin kombëtar mbi baza më të gjera.
Që në fillim, delegatët mbajtën qëndrim të qartë: Shqipëria duhej të mbetej shtet i pavarur, i pandashëm dhe i lirë nga çdo protektorat i huaj. Ky mesazh ishte përgjigje ndaj planeve që qarkullonin në kancelaritë evropiane dhe ndaj presionit të vendeve fqinje.
Vendimet që rikthyen autoritetin shtetëror
Kongresi i Lushnjes rrëzoi politikisht qeverinë e Durrësit dhe vendosi krijimin e një qeverie të re me në krye Sulejman Delvinën. Kabineti i ri mori përsipër detyra të menjëhershme: organizimin e administratës, vendosjen e rendit, përfaqësimin e vendit jashtë dhe mbrojtjen e sovranitetit.
Një nga risitë më të rëndësishme ishte krijimi i Këshillit të Lartë, një organ kolegjial që do të ushtronte funksionet e kreut të shtetit. Në të bënin pjesë Aqif Pashë Elbasani, Abdi Toptani, Luigj Bumçi dhe Mihal Turtulli. Përbërja e tij synonte të krijonte ekuilibër krahinor dhe fetar, në një kohë kur vendit i duhej më shumë se kurrë bashkim politik.
Krahas tij u krijua edhe Këshilli Kombëtar, që do të luante rolin e një organi përfaqësues dhe legjislativ. Këto struktura treguan se Lushnja nuk synonte vetëm të zëvendësonte një qeveri me një tjetër, por të ngrinte një arkitekturë shtetërore më të qëndrueshme.
Tirana si qendër e re politike
Një tjetër vendim me rëndësi historike lidhej me vendosjen e institucioneve në Tiranë. Fillimisht, synimi ishte që qeveria e re të ushtronte autoritetin në kryeqendrën e atëhershme, Durrësin. Por pengesat politike dhe prania italiane e bënë këtë të vështirë.
Më 11 shkurt 1920, organet e dala nga Kongresi hynë në Tiranë. Qyteti u bë kryeqytet i përkohshëm dhe shpejt u shndërrua në qendër të jetës politike shqiptare. Pozicioni i tij gjeografik, larg presionit të drejtpërdrejtë bregdetar dhe më pranë zonave të brendshme, e bënte zgjedhje të përshtatshme për një shtet që kërkonte stabilitet.
Ky zhvillim i dha Tiranës një rol të ri historik. Nga një qytet me rëndësi rajonale, ajo nisi të kthehej në qendrën administrative dhe politike të Shqipërisë.
Nga Lushnja te Lufta e Vlorës
Vendimet e Kongresit patën ndikim të shpejtë. Qeveria e Sulejman Delvinës kërkoi forcimin e pushtetit qendror dhe largimin e ndikimeve të huaja. Fryma e Lushnjes u ndie edhe në Luftën e Vlorës në verën e vitit 1920, kur forcat vullnetare shqiptare u ngritën kundër pranisë italiane dhe arritën të impononin largimin e saj nga qyteti.
Kjo fitore forcoi besimin se Shqipëria mund të mbrohej jo vetëm me vendime diplomatike, por edhe me qëndresë të organizuar. Për shtetin e ri, ishte një provë e rëndësishme politike dhe morale.
Trashëgimia e Kongresit të Lushnjes
Kongresi i Lushnjes vlerësohet shpesh si një akt i dytë themelimi i shtetit shqiptar. Nëse Vlora e vitit 1912 shpalli pavarësinë, Lushnja e vitit 1920 e rimëkëmbi atë në një moment kur rrezikonte të mbetej vetëm në letër.
Rëndësia e kësaj ngjarjeje qëndron te vendosmëria për të ruajtur sovranitetin, për të kundërshtuar copëtimin dhe për të krijuar institucione funksionale. Ajo tregoi se, edhe në kushte të vështira, shqiptarët mund të ndërtonin një platformë të përbashkët politike.
Në historinë kombëtare, Lushnja mbetet simbol i pjekurisë shtetformuese. Kongresi nuk zgjidhi çdo problem, por i dha vendit drejtim, qeveri dhe besim në vazhdimësinë e shtetit shqiptar.