Në historinë moderne të shqiptarëve, pak ngjarje kanë pasur ndikim aq të thellë sa Kongresi i Manastirit. I mbajtur nga 14 deri më 22 nëntor 1908, në qytetin e Manastirit, sot Bitola në Maqedoninë e Veriut, ky kuvend nuk ishte thjesht një mbledhje dijetarësh për çështje shkrimi. Ai u kthye në një moment vendimtar për gjuhën shqipe, arsimin kombëtar dhe vetëdijen politike të një populli që kërkonte të afirmonte identitetin e tij në një periudhë të trazuar.
Në fillim të shekullit XX, shqiptarët ndodheshin ende brenda Perandorisë Osmane, ndërsa lëvizjet kombëtare në Ballkan po forcoheshin me shpejtësi. Në këtë klimë, gjuha shqipe mbetej një nga shtyllat kryesore të bashkimit. Por përdorimi i disa alfabeteve e vështirësonte përhapjen e shkollave, botimin e librave dhe krijimin e një kulture të përbashkët shkrimore. Shqipja shkruhej me variante të ndryshme: me shkronja latine, arabe, greke dhe me forma të përshtatura nga shoqëri të ndryshme kulturore.
Pse duhej një alfabet i përbashkët
Mungesa e një sistemi të njësuar nuk ishte vetëm problem teknik. Ajo krijonte ndarje në arsim, në shtyp dhe në komunikimin mes shqiptarëve të krahinave të ndryshme. Një libër i botuar me një alfabet mund të ishte i vështirë për t’u lexuar në një zonë tjetër. Shkollat shqipe, të cilat po përpiqeshin të hapeshin dhe të mbijetonin mes presioneve politike, kishin nevojë për një bazë të qartë.
Për rilindësit, alfabeti nuk ishte çështje shkronjash, por instrument kombëtar. Ai duhej të ndihmonte në përhapjen e dijes, të forconte gjuhën amtare dhe të krijonte një hapësirë të përbashkët kulturore. Prandaj thirrja e Kongresit të Manastirit u pa si domosdoshmëri historike.
Delegatët dhe fryma e bashkimit
Në Kongres morën pjesë rreth 50 delegatë nga trevat shqiptare dhe nga kolonitë e diasporës. Prej tyre, 32 kishin të drejtë vote, ndërsa të tjerët ishin pjesëmarrës pa votë. Përfaqësimi ishte i gjerë dhe tregonte përpjekjen për të përfshirë zëra nga krahina, besime dhe rryma të ndryshme mendimi.
Punimet u kryesuan nga Mit’hat Frashëri, një nga figurat më të rëndësishme të jetës kulturore dhe politike shqiptare të kohës. Mes emrave të njohur që lidhen me këtë ngjarje janë Gjergj Fishta, Luigj Gurakuqi, Ndre Mjeda, Parashqevi Qiriazi, Gjergj Qiriazi, Bajo Topulli, Shahin Kolonja, Sotir Peçi, Mihal Grameno dhe shumë veprimtarë të tjerë.
Prania e Parashqevi Qiriazit kishte vlerë të veçantë, sepse dëshmonte rolin e grave të arsimuara shqiptare në proceset kombëtare. Ndërkohë, pjesëmarrja e personaliteteve nga besime të ndryshme tregonte se çështja e gjuhës po vendosej mbi ndarjet fetare dhe krahinore.
Debatet për alfabetin
Çështja kryesore ishte zgjedhja e alfabetit që do të përdorej për shqipen. Deri atëherë kishin qarkulluar disa variante, ndër të cilat alfabeti i Stambollit dhe alfabeti i shoqërisë “Bashkimi” ishin ndër më të rëndësishmit. Të dyja kishin mbështetësit e tyre dhe përfaqësonin përpjekje serioze për ta shkruar gjuhën në mënyrë të qëndrueshme.
Kongresi ngriti një komision prej 11 anëtarësh për të shqyrtuar çështjen. Në krye të tij u vendos Gjergj Fishta, ndërsa në përbërje kishte figura të njohura të arsimit, letërsisë dhe veprimtarisë patriotike. Debatet nuk ishin të lehta, sepse secili alfabet kishte histori përdorimi, mbështetës dhe argumente praktike.
Megjithatë, fryma që mbizotëroi ishte ajo e bashkimit. Delegatët e kuptuan se një vendim i imponuar mund të krijonte përçarje, ndërsa një kompromis i pranuar gjerësisht do t’i shërbente më mirë çështjes kombëtare.
Vendimi që ndryshoi rrugën e shqipes
Në përfundim, Kongresi pranoi përdorimin e dy varianteve të bazuara kryesisht në alfabetin latin: alfabetin e Stambollit dhe atë të “Bashkimit”. Me kalimin e kohës, varianti latin i afërt me alfabetin e “Bashkimit” fitoi terren dhe u bë baza e alfabetit që përdoret sot në gjuhën shqipe.
Ky vendim kishte rëndësi të madhe. Alfabeti latin e bënte më të lehtë lidhjen e shqipes me traditën europiane të shkrimit, ndihmonte botimet shkollore dhe krijonte kushte për përhapjen më të shpejtë të arsimit. Ai i dha gjuhës një formë më të qëndrueshme dhe i hapi rrugë zhvillimit të teksteve, gazetave, librave dhe institucioneve arsimore.
Kundërshtime pati, sidomos nga rrethe që e shihnin largimin nga alfabeti arab si shkëputje nga tradita osmane. Por rrjedha historike tregoi se zgjedhja e Manastirit ishte vendimtare për modernizimin kulturor të shqiptarëve.
Trashëgimia e Kongresit të Manastirit
Pas Kongresit, përhapja e alfabetit u bë pjesë e një lëvizjeje më të gjerë arsimore. Botimet në shqip morën hov, ndërsa shkollat dhe klubet atdhetare e përdorën alfabetin si mjet për ngritjen e ndërgjegjes kombëtare. Vetëm një vit më vonë, Kongresi i Elbasanit dhe hapja e Shkollës Normale i dhanë më shumë forcë arsimit shqip.
Kongresi i Manastirit mbetet një nga aktet më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare. Ai dëshmoi se shqiptarët mund të bashkoheshin rreth gjuhës, edhe kur ndaheshin nga politika, krahina apo besimi. Në këtë kuptim, alfabeti nuk ishte vetëm mjet shkrimi, por shenjë identiteti.
Sot, 22 Nëntori kujtohet si Dita e Alfabetit. Manastiri mbetet simbol i një vendimi që i dha shqipes fytyrën e saj moderne dhe shqiptarëve një pikë të përbashkët orientimi. Nga ai kuvend doli një mesazh që i mbijetoi kohës: gjuha është themeli mbi të cilin ndërtohet kujtesa, arsimi dhe vazhdimësia e një kombi.