Nën rrugët, shtëpitë dhe peizazhet e disa qyteteve të njohura fshihet një botë e dytë, e ndërtuar gjatë shekujve për mbrojtje, strehim, furnizim me ujë dhe ruajtje ushqimesh. Këto hapësira nuk ishin thjesht shpella të izoluara. Shumë prej tyre kishin korridore, dhoma banimi, depo, vende kulti dhe sisteme ajrimi që lejonin qëndrimin e njerëzve për periudha të gjata.
Megjithëse legjendat flasin për civilizime të humbura, zbulimet arkeologjike tregojnë një histori më reale dhe po aq tërheqëse: komunitete që përdorën nëntokën për t’u përshtatur me luftërat, klimën dhe mungesën e burimeve.
Derinkuyu, labirinti i thellë i Kapadokisë
Derinkuyu është një nga vendbanimet nëntokësore më mbresëlënëse të njohura deri më sot. Ai u gdhend në shkëmbin e butë vullkanik të Kapadokisë dhe shtrihet në disa nivele nën sipërfaqe. Brenda kompleksit janë zbuluar dhoma banimi, magazina, stalla, kuzhina, puse uji dhe hapësira që mendohet se përdoreshin për veprimtari fetare.
Tunelet e ngushta nuk ishin rastësi. Ato e vështirësonin hyrjen e një grupi të madh sulmuesish, ndërsa dyert e rënda prej guri mund të rrotulloheshin për të mbyllur kalimet. Boshtet vertikale siguronin qarkullimin e ajrit dhe ndihmonin njerëzit të qëndronin poshtë për një kohë të gjatë.
Nuk dihet me siguri se kush i hapi galeritë e para. Struktura u zgjerua gjatë periudhave të ndryshme dhe u përdor si strehë nga komunitete që përballeshin me pushtime dhe pasiguri.
Kaymaklı, një qytet i organizuar rreth jetës së përditshme
Jo larg Derinkuyut ndodhet Kaymaklı, një tjetër kompleks i madh i gdhendur në nëntokë. Organizimi i tij është më horizontal, me dhoma të shpërndara rreth korridoreve të ulëta dhe kalimeve të ngushta.
Në disa zona janë identifikuar hapësira për përpunimin dhe ruajtjen e ushqimit, depo për verën, stalla dhe dhoma familjare. Kjo tregon se banorët nuk zbrisnin vetëm për t’u fshehur për disa orë. Ata ishin përgatitur për të vazhduar jetën e përditshme në kushte të izoluara.
Një nga sekretet e këtyre qyteteve është lidhja mes tyre. Ekzistojnë tregime për tunele të gjata që bashkonin vendbanime të ndryshme, por shumë kalime mbeten të bllokuara ose të paeksploruara. Deri më sot, vetëm një pjesë e sistemit është e hapur për vizitorët.
Orvieto, qyteti i dytë nën qytetin italian
Orvieto ngrihet mbi një masiv shkëmbor vullkanik në Itali, por poshtë ndërtesave të tij shtrihet një rrjet me qindra shpella, puse dhe tunele. Gërmimi nisi që në kohët etruske dhe vazhdoi për rreth 2.500 vjet.
Nëntoka shërbeu për sigurimin e ujit, nxjerrjen e materialit të ndërtimit, ruajtjen e vajit dhe rritjen e pëllumbave. Në muret e disa dhomave ende shihen zgavra të vogla të vendosura në rreshta, të krijuara për folenë e shpendëve.
Hapësirat u ndryshuan vazhdimisht sipas nevojave të çdo epoke. Puse të lashta, presa vaji dhe strehime të periudhave të luftës gjenden në të njëjtin labirint, duke e kthyer në një arkiv të jetës urbane.
Napoli dhe infrastruktura që mbajti gjallë qytetin
Nën Napolin ndodhet një sistem i gjerë galerish që lidhet me historinë greke dhe romake të zonës. Shkëmbi nxirrej për të ndërtuar shtëpitë mbi sipërfaqe, ndërsa boshllëqet e mbetura u shndërruan në rezervuarë dhe kanale uji.
Romakët e zgjeruan rrjetin e ujësjellësve, duke krijuar një infrastrukturë që furnizonte qytetin për shekuj. Më vonë, gjatë bombardimeve të Luftës së Dytë Botërore, dhomat nëntokësore u përdorën si strehime. Shkrimet dhe objektet e mbetura tregojnë ankthin e banorëve që kaluan net të tëra larg sipërfaqes.
Matera, aty ku shpella u kthye në shtëpi
Në Matera, kufiri mes qytetit dhe shpellës pothuajse zhduket. Banesat e njohura si Sassi u krijuan duke përdorur zgavrat natyrore dhe duke gdhendur më tej shkëmbin. Disa çati shërbenin si rrugë ose oborre për shtëpitë e vendosura më lart.
Banorët zhvilluan sisteme për mbledhjen e ujit të shiut, magazinimin e ushqimeve dhe ruajtjen e temperaturave të qëndrueshme. Megjithëse kushtet u përkeqësuan rëndë gjatë shekullit XX, restaurimi i mëvonshëm e shndërroi zonën në një shembull të ruajtjes së trashëgimisë.
Naours dhe gjurmët e fshehura të luftëtarëve
Nën fshatin francez Naours ndodhet një rrjet dhomash të gërmuara në gur gëlqeror. Ato u përdorën nga banorët si strehë gjatë pushtimeve dhe konflikteve. Brenda kishte hapësira për familjet, kafshët, furnizimet dhe veprimtaritë fetare.
Shekuj më vonë, ushtarët që kaluan aty gjatë Luftës së Parë Botërore lanë mijëra mbishkrime në mure. Emrat, datat dhe mesazhet personale e kthyen vendin në një dokument të papritur historik.
Qytetet nëntokësore nuk dëshmojnë ekzistencën e një civilizimi të panjohur. Ato tregojnë zgjuarsinë e shoqërive që transformuan gurin në mbrojtje, shtëpi dhe burim mbijetese. Shumë tunele mbeten ende të paeksploruara, ndaj nëntoka mund të ruajë kapituj të tjerë të historisë njerëzore.