Festa e Pashkëve është kremtimi më i rëndësishëm i kalendarit të krishterë, sepse lidhet me besimin në ringjalljen e Jezu Krishtit pas kryqëzimit. Për besimtarët, ajo simbolizon fitoren e jetës mbi vdekjen, shpresën pas vuajtjes dhe mundësinë e një fillimi të ri. Megjithëse kuptimi fetar mbetet në qendër, gjatë shekujve kjo festë ka përthithur zakone vendore, ushqime tradicionale dhe simbole pranverore, duke krijuar mënyra shumë të ndryshme kremtimi nëpër botë.
Si lindi Festa e Pashkëve
Rrënjët e kremtimit gjenden në bashkësitë e para të krishtera, të cilat përkujtonin vdekjen dhe ringjalljen e Krishtit në periudhën e Pashkës hebraike. Sipas tregimeve të Dhiatës së Re, kryqëzimi ndodhi në Jerusalem gjatë ditëve të kësaj feste, ndërsa ringjallja u shpall të dielën. Për këtë arsye, lidhja me kalendarin hënor dhe me stinën e pranverës mbeti pjesë e përcaktimit të datës.
Në shekujt e parë nuk ekzistonte një praktikë plotësisht e njëjtë. Disa komunitete e shënonin ngjarjen sipas datës së kalendarit hebraik, ndërsa të tjera këmbëngulnin që kremtimi të zhvillohej të dielën. Këshilli i Nikesë, i mbajtur në vitin 325, ndihmoi në vendosjen e një rregulli të përbashkët: Pashkët të festoheshin të dielën e parë pas hënës së plotë që pason ekuinoksin pranveror.
Pse data ndryshon çdo vit
Ndryshe nga Krishtlindja, Pashkët nuk kanë një datë fikse. Në traditën perëndimore ato mund të bien nga 22 marsi deri më 25 prill. Llogaritja mbështetet te cikli diellor dhe ai hënor, ndaj edhe festat e tjera të lidhura me të, si e Premtja e Madhe dhe Rrëshajët, lëvizin në kalendar.
Katolikët dhe shumica e protestantëve përdorin llogaritjen e lidhur me kalendarin Gregorian. Shumë kisha ortodokse mbështeten në kalendarin Julian dhe në tabela të ndryshme kishtare, prandaj datat jo gjithmonë përputhen. Diskutimet për një ditë të përbashkët vazhdojnë, por dallimi mbetet pjesë e traditës liturgjike të komuniteteve të ndryshme.
Nga Java e Shenjtë te mëngjesi i së dielës
Përgatitja fetare nis shumë më herët, me periudhën e Kreshmëve, e lidhur me agjërimin, lutjen dhe reflektimin. Java e Shenjtë përkujton hyrjen e Krishtit në Jerusalem, Darkën e Fundit, kryqëzimin dhe varrimin. Mbrëmja e së shtunës ose mëngjesi i së dielës shënohen me meshë, ndezje qirinjsh, këmbana dhe urimin për ringjalljen.
Në shumë vende, vakti familjar pas shërbesës fetare ka rëndësi të veçantë. Qengji, buka e ëmbël, vezët e ngjyrosura dhe gatimet që ndërpresin agjërimin ndryshojnë sipas zonave, por zakonisht lidhen me bashkimin e familjes dhe mikpritjen.
Në Shqipëri, kremtimi pasqyron praninë e traditave katolike dhe ortodokse. Shërbesat fetare, urimet, vizitat te të afërmit dhe vezët e kuqe janë pjesë e atmosferës, ndërsa data mund të ndryshojë sipas kalendarit që ndjek secila kishë.
Si u bënë vezët dhe lepuri simbole të festës
Veza është përdorur prej kohësh si shenjë e jetës së re. Në traditat e krishtera ajo mori kuptimin e varrit të mbyllur, prej të cilit del jeta. Gjatë periudhave kur ushqime të caktuara shmangeshin në Kreshmë, vezët ruheshin dhe më pas zbukuroheshin për tryezën festive. Me kalimin e kohës u përhapën vezët prej çokollate, lojërat e kërkimit dhe dhuratat për fëmijët.
Lepuri i Pashkëve u bë veçanërisht i njohur në Evropën Veriore dhe më pas në Amerikën e Veriut. Ai lidhej me pjellorinë dhe pranverën, ndërsa kultura tregtare e shndërroi në një nga figurat më të dallueshme të festës.
Mënyrat e festimit nëpër botë
Në Spanjë, Java e Shenjtë shoqërohet me procesione solemne, skulptura fetare, muzikë dhe vëllazëri që ecin nëpër rrugët e qyteteve. Sevilja, Malaga dhe zona të tjera njihen për ceremonitë që ndërthurin besimin me artin dhe trashëgiminë vendore.
Në Greqi, vezët lyhen tradicionalisht me të kuqe, ndërsa pas meshës së Ringjalljes familjet shtrojnë tryezën me bukë të ëmbël dhe gatime me mish. Në Korfuz, të Shtunën e Madhe hidhen enë balte nga ballkonet, një zakon që tërheq mijëra vizitorë.
Polonia ka traditën e së hënës së lagur, kur njerëzit spërkasin njëri-tjetrin me ujë. Në Finlandë, fëmijët vishen si shtriga të vogla, trokasin në dyer dhe ofrojnë degë të zbukuruara në këmbim të ëmbëlsirave. Në Shtetet e Bashkuara dhe Mbretërinë e Bashkuar janë të përhapura kërkimet e vezëve, paradat dhe prodhimet prej çokollate.
Kështu, e njëjta ngjarje fetare shfaqet me fytyra të ndryshme: herë përmes heshtjes së procesioneve, herë me kambana, zjarre, ujë, ngjyra dhe tryeza të mbushura. Pavarësisht formës, në qendër mbeten ringjallja, shpresa dhe afrimi mes njerëzve.