Pema e Vitit të Ri është një nga simbolet më të njohura të festave të dimrit. Ajo shfaqet në shtëpi, sheshe dhe qendra tregtare, e mbuluar me drita, topa shumëngjyrësh, shirita dhe figura të ndryshme. Megjithatë, kjo traditë nuk lindi si një zakon i vetëm dhe as në formën që njohim sot. Historia e saj përfshin përdorimin e bimëve të gjelbra gjatë dimrit, zakone të Europës Qendrore, ndikimin e familjeve mbretërore dhe shndërrimin e pemës në simbol të Krishtlindjeve ose të Vitit të Ri.
Gjelbërimi si simbol i jetës gjatë dimrit
Shumë kohë përpara pemës së zbukuruar moderne, degët e pishës, bredhit dhe bimëve të tjera që nuk i humbin gjethet përdoreshin gjatë stinës së ftohtë. Në shoqëritë e lashta, gjelbërimi në mes të dimrit lidhej me qëndrueshmërinë e jetës, rikthimin e dritës dhe shpresën për pranverën.
Këto zakone nuk ishin ende festa e pemës së sotme. Njerëzit vendosnin degë në shtëpi ose në vende ceremoniale, pa pasur domosdoshmërisht një pemë të plotë dhe pa zbukurimet moderne. Më vonë, traditat e vjetra dimërore u ndërthurën me festimet e krishtera, duke marrë kuptime të reja.
Si u krijua pema festive moderne
Origjina e pemës së zbukuruar lidhet më së shumti me territoret gjermane. Dëshmi nga fundi i Mesjetës dhe fillimi i epokës moderne tregojnë përdorimin e pemëve të gjelbra gjatë festimeve të dhjetorit. Në shekullin XVI, familje të ndryshme nisën të vendosnin bredha brenda shtëpive dhe t’i dekoronin me mollë, arra, ëmbëlsira, figura letre dhe qirinj.
Ekziston edhe një rrëfim popullor sipas të cilit reformatori Martin Luther vendosi qirinj mbi një pemë për të imituar pamjen e yjeve mes degëve. Historia është përsëritur gjerësisht, por nuk mbështetet nga prova të mjaftueshme që ta trajtojnë si fakt të sigurt. Ajo tregon, megjithatë, sa ngushtë u lidhën dritat me simbolikën e pemës.
Përhapja në Europë dhe përtej saj
Për një kohë të gjatë, zakoni mbeti më i përhapur në familjet gjermane. Ndryshimi i madh erdhi gjatë shekullit XIX, kur pema u bë e njohur në Britani. Mbretëresha Charlotte e kishte sjellë këtë zakon në oborrin britanik më herët, por ishin Mbretëresha Victoria dhe Princi Albert që e kthyen në një model të ndjekur nga publiku.
Në vitin 1848, një ilustrim i familjes mbretërore pranë një peme të zbukuruar u publikua dhe u përhap gjerësisht. Familjet e shtresës së mesme filluan ta kopjonin pamjen, ndërsa tradita u zgjerua më tej në Europë dhe Amerikën e Veriut. Emigrantët gjermanë kishin sjellë ndërkohë zakonin edhe në Shtetet e Bashkuara.
Fillimisht përdoroheshin qirinj të vendosur mbi degë, një praktikë që paraqiste rrezik zjarri. Në vitin 1882 u paraqit një nga pemët e para të ndriçuara me llamba elektrike. Me përhapjen e energjisë elektrike dhe prodhimin masiv, vargjet e dritave u bënë më të sigurta, më të përballueshme dhe pjesë thelbësore e dekorimit.
Pse në Shqipëri quhet Pema e Vitit të Ri?
Në shumicën e vendeve perëndimore, ajo njihet kryesisht si pema e Krishtlindjeve. Në Shqipëri dhe në disa vende të tjera të Europës Lindore e Juglindore, përdorimi popullor u lidh fort me natën e ndërrimit të viteve.
Gjatë periudhës komuniste, kremtimet fetare u kufizuan dhe në vitin 1967 praktikat fetare u ndaluan zyrtarisht. Viti i Ri mbeti festa kryesore publike e dimrit, ndërsa pema, dhuratat dhe figura e Babagjyshit morën një karakter laik. Kështu u rrënjos emërtimi “Pema e Vitit të Ri”, i cili vazhdoi të përdorej edhe pas rikthimit të lirisë fetare.
Sot ajo mund të shihet njëkohësisht si simbol i Krishtlindjeve dhe i Vitit të Ri. Për shumë familje shqiptare nuk ka rëndësi vetëm kuptimi fetar, por edhe atmosfera që krijon: mbledhja e familjes, dhuratat për fëmijët dhe pritja e një fillimi të ri.
Nga zbukurimet e thjeshta te stilet moderne
Dekorimet kanë ndryshuar shumë. Mollët dhe arrat u zëvendësuan me topa prej qelqi, më pas me zbukurime plastike, shirita, yje dhe figura të personalizuara. Sot përdoren pemë natyrale, artificiale, modele të vogla për apartamente dhe alternativa të krijuara me dru, metal ose materiale të riciklueshme.
Edhe mënyra e dekorimit është bërë më personale. Disa familje ruajnë zbukurime të vjetra që kalojnë nga një brez te tjetri, ndërsa të tjera zgjedhin çdo vit një temë të re. Pavarësisht formës, momenti i vendosjes së pemës është kthyer në një ritual familjar. Pikërisht kjo aftësi për t’u përshtatur ka bërë që një zakon me rrënjë europiane të mbetet pjesë e pandashme e festave edhe në ditët e sotme.