Pas vitit 1945, letërsia shqiptare për fëmijë u përfshi në sistemin e ri kulturor dhe arsimor të shtetit. Libri, revista dhe teksti shkollor nuk konsideroheshin vetëm mjete argëtimi, por edhe forma të drejtpërdrejta edukimi. Fëmija duhej të formohej si lexues, nxënës dhe qytetar sipas vlerave që promovonte shoqëria socialiste. Për këtë arsye, krijimtaria për moshat e vogla mori mbështetje të gjerë institucionale, por njëkohësisht iu nënshtrua kufijve ideologjikë të kohës.
Botimet u shtuan, bibliotekat e shkollave u pasuruan dhe leximi u kthye në pjesë të organizuar të jetës arsimore. Autorët shkruanin për grupmosha të ndryshme, ndërsa redaksitë përzgjidhnin tregime, poezi, përralla dhe pjesë teatrore që duhej të ishin të kuptueshme, tërheqëse dhe me një mesazh të qartë.
Fëmija model dhe mesazhi edukativ
Në shumë tregime, protagonisti ishte një nxënës i ndershëm, i guximshëm dhe i gatshëm të ndihmonte shokët. Ai respektonte mësuesin, kujdesej për pronën e përbashkët dhe mësonte nga gabimet. Personazhi negativ, përkundrazi, paraqitej si dembel, egoist, gënjeshtar ose i pandjeshëm ndaj kolektivit. Rrëfimi zakonisht përfundonte me korrigjimin e sjelljes dhe me rivendosjen e rendit moral.
Temat më të përdorura lidhen me dashurinë për vendin, kujtesën e Luftës Nacionalçlirimtare, punën, disiplinën, miqësinë dhe jetën në shkollë. Në disa vepra, fëmijët përfshiheshin në aventura ku duhej të tregonin vigjilencë dhe vendosmëri. Në të tjera, konflikti ishte më i afërt me përditshmërinë: një lodër e prishur, një premtim i pambajtur, xhelozia mes shokësh apo dëshira për t’u dukur më i mirë se të tjerët.
Kjo skemë e thjeshtë e bënte mesazhin lehtësisht të kuptueshëm, por mund t’i kufizonte personazhet. Bota ndahej shpesh në sjellje të drejta dhe të gabuara, ndërsa paqartësitë psikologjike kishin më pak hapësirë.
Poezia, përralla dhe humori
Poezia për fëmijë kishte një vend të dukshëm në libra, revista dhe programet shkollore. Vargjet ishin të shkurtra, ritmike dhe të përshtatshme për t’u mësuar përmendësh. Stinët, kafshët, natyra, shkolla, mësuesi dhe festat përbënin një pjesë të rëndësishme të tematikës.
Krahas poezive me ngarkesë ideologjike, u krijuan edhe tekste me humor, lojëra fjalësh dhe vëzhgime të ndjera mbi botën e fëmijës. Pikërisht në këto raste, letërsia arrinte të largohej nga formula dhe të ruante freskinë artistike.
Përralla dhe fantazia përdornin kafshë që flisnin, objekte të gjallëruara dhe personazhe të jashtëzakonshme. Pas aventurës qëndronte zakonisht një mësim për drejtësinë, guximin, besnikërinë ose pasojat e lakmisë. Fantastikja u jepte autorëve mundësi të shprehnin ide morale pa e kthyer tregimin në ligjëratë të drejtpërdrejtë.
Autorët dhe ndërtimi i një tradite
Gjatë kësaj periudhe u formua një grup i gjerë krijuesish që iu kushtuan rregullisht lexuesit të ri. Bedri Dedja, Odhise K. Grillo, Gaqo Bushaka, Adelina Mamaqi dhe autorë të tjerë kontribuuan në prozë, poezi, përrallë, humor dhe studime për letërsinë e fëmijëve.
Disa vepra mbetën të lidhura fort me kërkesat e realizmit socialist, ndërsa të tjera arritën të krijonin personazhe të gjallë dhe situata që vazhdojnë të kuptohen edhe jashtë kontekstit politik. Fëmijëria, kureshtja, frika, loja dhe miqësia janë përvoja që i mbijetojnë kohës, sidomos kur trajtohen me gjuhë të natyrshme dhe me respekt për inteligjencën e lexuesit të vogël.
Revistat dhe kultura e leximit
Revista si “Fatosi”, “Pionieri” dhe “Yllkat” krijuan një lidhje të vazhdueshme mes shkrimtarëve, ilustratorëve dhe fëmijëve. Ato botonin tregime, poezi, kuriozitete, enigma, vizatime dhe rubrika të ndryshme edukative. Ilustrimi kishte rol të rëndësishëm, sepse e bënte tekstin më tërheqës dhe ndihmonte në krijimin e personazheve të njohura.
Leximi nxitej përmes bibliotekave, orëve letrare, konkurseve dhe diskutimeve në klasë. Nxënësit shkruanin përshtypje, recitonin poezi dhe merrnin pjesë në aktivitete kushtuar librit. Në këtë mënyrë, letërsia nuk mbetej përvojë private, por përfshihej në jetën kolektive të shkollës.
Ky organizim ndihmoi në rritjen e numrit të lexuesve dhe në krijimin e një kulture të gjerë të librit. Megjithatë, përzgjedhja e veprave dhe mënyra e interpretimit kontrolloheshin nga institucionet, çka kufizonte shumëllojshmërinë e ideve.
Trashëgimia e një periudhe të dyfishtë
Letërsia për fëmijë gjatë socializmit mbart dy anë që duhen parë së bashku. Ajo ishte mjet edukimi ideologjik dhe shpesh ndërtonte figura të idealizuara. Por krijoi gjithashtu autorë, revista, biblioteka dhe vepra që shoqëruan fëmijërinë e disa brezave.
Rileximi i sotëm kërkon të dallojë mes tekstit propagandistik dhe krijimit me vlerë artistike. Aty ku autori e shihte fëmijën si qenie me imagjinatë, ndjenja dhe zë të vetin, vepra arriti të kapërcente kufijtë e kohës. Pikërisht këto tekste vazhdojnë të kujtohen për humorin, ngrohtësinë dhe aftësinë për ta bërë librin pjesë të botës së fëmijës.